Sunday, January 12, 2020

මීළඟ ඊමේල් පණිවිඩය යවන්න පෙර සිතන්න..!

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම



විදුසර, 2020.01.08, පි. 5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2020/01/08/feature1.html






සන්නිවේදනය සඳහා අද ලෝකයේ වැඩි වශයෙන් භාවිත වන මෙවලමක්‌ හෝ මෙවලම හෝ ලෙස විද්යුත් තැපෑල හෙවත් ඊමේල් පණිවිඩ දැක්‌විය හැකි ය. කඩදාසිවල ලියන ලිපි වෙනුවට ඊමේල් යෑවීම වඩාත් පරිසර හිතකාමී සන්නිවේදන උපක්‍රමයකි. ඒ කඩදාසිවල හා මුද්‍රණයේ කාබන් පියසටහන ඊමේල්වලට වඩා ඉහළ නිසා ය.

එහෙත් ඊමේල් සන්නිවේදනයේ පාරිසරික පියසටහන ද සැලකිය යුතු එකක්‌ බව අප අමතක නො කළ යුතු ය. 'අනවශ්‍ය' හෙවත් අත්‍යවශ්‍ය නො වන ඊමේල් පණිවිඩ යෑවීම අඩු කිරීමෙන් ඉතිරි කළ හැකි කාබන් විමෝචන ප්‍රමාණය ගැන අදහසක්‌ පසුගිය නොවැම්බර් මාසයේ නිකුත් වූ වාර්තාවකින් ලබාගැනීමට හැකි ය. එය බ්‍රිතාන්‍යය පාදක කරගත් අධ්‍යයනයක්‌ වුව ද සමස්‌තයක්‌ ලෙස ලෝකයට ම අදාළ වෙයි.


ඊමේල් කාබන් පියසටහන


OVO Energy නම් සමාගම විසින් සිදු කරන ලද එම අධ්‍යයන වාර්තාව අනුව බ්‍රිතාන්‍ය වැසියන් විසින් එක්‌ දිනයක දී යවනු ලබන අනවශ්‍ය ඊමේල් පණිවිඩ ගණන මිලියන 64ක්‌ පමණ ය. ඒවා අතරින් වඩාත් ම සුලබ අනවශ්‍ය ඊමේල් පණිවිඩය වන්නේ එවූ පණිවිඩයකට ස්‌තූති කරමින් යවනු ලබන පණිවිඩ ය. මේ පණිවිඩ එන ලිපි (Inbox) අවකාශය පුරවනවා පමණක්‌ නො ව පරිසරයට ද බලපෑම් කරයි. මෙසේ යවනු ලබන සැම පණිවිඩයක්‌ පාසා ම අපගේ කාබන් පියසටහන ඉහළ යයි.

එක්‌ අනවශ්‍ය ඊමේල් පණිවිඩයක්‌ සඳහා කාබන් ග්‍රෑම් එකක්‌ පමණ නිකුත් වන බව ගණන් බලා ඇත. එය විශාල අගයක්‌ බව අපට නො සිතේ. එහෙත් ඉහත සඳහන් පරිදි එක්‌ දිනකට යවනු ලබන අනවශ්‍ය ඊමේල් මිලියන 64ක්‌ නිසා වාර්ෂික ව කාබන් විමෝචන ටොන් 23,475ක්‌ පමණ සිදු වෙයි. එසේ ම, සැම වැඩිහිටියකුට ම දිනකට මෙවැනි අනවශ්‍ය ස්‌තුති කිරීමේ පණිවිඩ යවන ගණන එකකින් අඩු කළ හැකි නම්, ඉතිරි කළ හැකි කාබන් විමෝචන ප්‍රමාණය මෙට්‍රික්‌ ටොන් 16,433ක්‌ පමණ වෙයි. මෙය කෙතරම් ප්‍රමාණයක්‌ ද යන්න සංසන්දනය කළ හොත් ඩීසල් කාර් රථ 3,334ක්‌ ධාවනයෙන් ඉවත් කිරීම හා සමාන ය.

මේ ආකාරයෙන් ඊමේල්වල කාබන් විමෝචන සිදු වන්නේ කෙසේ දැයි ඔබ තුළ කුහුලක්‌ මතු වනවා විය හැකි ය. අදාළ පණිවිඩය ලිවීමේ දී පරිගණකයේ හෝ දුරකථනයේ හෝ විදුලිය වැය වෙයි. එම පණිවිඩය ජාලය හරහා ගමන් කිරීමේ දී ද විදුලියක්‌ වැය වෙයි. ඒ පණිවිඩය ක්‌ලවුඩ් තැන්පතුවක (cloud) ගබඩා කරනු ලැබෙන්නේ දත්ත මධ්‍යස්‌ථාන භාවිතයෙනි. මේ දත්ත මධ්‍යස්‌ථාන ක්‍රියාත්මක වීම සඳහා අප සිතනවාට වඩා වැඩි විදුලි බලයක්‌ වැය වෙයි.


අනවශ්‍ය පණිවිඩ නවතා දැමීම


මේ අනුව අදාළ වාර්තාවෙන් යෝජනා කරනු ලබන්නේ ස්‌තූති කිරීමට හෝ හුදෙක්‌ ප්‍රතිචාර දැක්‌වීමට හෝ හාස්‍යය උදෙසා හෝ යවනු ලබන ඊමේල් පණිවිඩ යෑවීම හැකි තාක්‌ නවතා දමන ලෙස ය. එය ආචාරශීලී නො වන්නක්‌ විය හැකි වුව ද, එමඟින් මිහිතලය බේරාගැනීමට ඉතා සුළු දායකත්වයක්‌ ලබා දීමට සැමට ම හැකි ය.

හුදෙක්‌ ඊමේල් පණිවිඩ නො යවා සිටීමෙන් පමණක්‌ දේශගුණ අර්බුදය නො විසඳෙන බව සත්‍යයකි. එහෙත් අප සිදු කරන මෙවැනි කුඩා කුඩා පියවරක්‌ නිසා ඇති විය හැකි කාබන් පියසටහන කෙතරම් ද යන්න ගැන නැවතත් සිතා බැලීමට අප පොලඹවන්නකි. වෙනත් ආකාරයකින් පවසන්නේ නම්, මෙය අප විසින් නාස්‌ති කරනු ලබන යම් යම් ද්‍රව්‍යවල ප්‍රමාණය ගැන නැවත නැවතත් සිතීමට අපව පොලඹවන බව සිතිය හැකි ය.

උක්‌ත සමාගම විසින් මේ සඳහා ගූගල් ක්‌රෝම් බ්‍රවුසරය සඳහා භාවිත කළ හැකි කාබන් කැපර් (Carbon Capper) නම් ක්‌රෝම් දිගුවක්‌ (extension) නිර්මාණය කර ඇත. එය ක්‌රෝම් සඳහා එක්‌ කළ පසුව ඔබ කිසියම් ඊමේල් පණිවිඩයකට කෙටි පිළිතුරක්‌ දීමට සැරසෙන විට එම පණිවිඩය යෑවිය යුත්තක්‌ දැයි සිහිපත් කරයි. එහෙත් අපට අවශ්‍ය නම් එය යෑවීමට හැකි ය. නැත හොත් නො යවා සිටීමෙන් මිහිතලයට සුළු හෝ යහපතක්‌ සිදු කළ හැකි ය.


තොරතුරු තාක්ෂණයේ කාබන් පියසටහන


සමස්‌තයක්‌ ලෙස තොරතුරු තාක්ෂණයේ කාබන් පියසටහන හා පාරිසරික පියසටහන සැලකිය යුතු කාලයක සිට අවධානයට ලක්‌ වූ කරුණකි. එහි කාබන් පිටසටහන අපගේ නිරීක්ෂණයට හසු නො වන්නේ එම කාබන් විමෝචන සිදු වන්නේ අප භාවිත කරන විදුලිය උත්පාදනය වන තැන දී වන නිසා ය. එම විදුලිය නිපදවන ක්‍රමය කාබන් විමෝචන නිපදවන්නක්‌ විය හැකි නම් එහි සැලකිය යුතු කාබන් පියසටහනක්‌ ඇත. අප දුරකථනය හෝ පරිගණකය හෝ භාවිත කරන්නට කරන්නට අපගේ ඒ සඳහා වන දායකත්වය ඉහළ යයි. අපට දුරකථනයේ හෝ පරිගණකයේ හෝ බැටරි යළි ආරෝපණය කිරීමට සිදු වන්නේ එහි පැවැති ආරෝපණය භාවිතයේ දී අවසන් වී ඇති නිසා ය. එහි දී අප භාවිත කරන විදුලි බලය එය පිරිසිදු හෙවත් පුනර්ජනනය කළ හැකි විදුලියක්‌ නො වන්නේ නම්, ඉහළ කාබන් පියසටහනක්‌ එයට තිබේ. මේ අනුව ඉතා ම කාර්යක්ෂම ලෙස අප දකින නූතන සන්නිවේදනයේ කාබන් පියසටහන ද සැලකිය යුතු තරම් වූවකි.

අප පෙර සඳහන් කළ ලෝකය පුරා පිහිටා ඇති පරිගණක දත්ත මධ්‍යස්‌ථානවල අධික විදුලි භාවිතය පිළිබඳ ව මෑත කාලයේ දී අවධානය යොමු වීම නිසා අන්තර්ජාලය හා සම්බන්ධ සමාගම් පිරිසිදු බලශක්‌තිය භාවිතයට යොමු ව තිබෙයි. ෆේස්‌බුක්‌ සමාගම පැවසූ පරිදි ඔවුන්ගේ සේවාදායක පරිගණක (server) අධික උෂ්ණත්වයක්‌ ඇති තත්ත්ව යටතේ වුව ද ක්‍රියාත්මක විය හැකි ය. ඒවා සිසිලනය කිරීම සඳහා අධික විදුලියක්‌ වැය වන වායුසමනය කිරීම් අවශ්‍ය නො වන අතර බාහිර පරිසරයේ වාතය ඒ සඳහා යොදාගැනීමට හැකි ය. එමෙන් ම ගූගල් සමාගම 2017 වර්ෂයේ සිට ඔවුන්ගේ දත්ත මධ්‍යස්‌ථාන හා කාර්යාලවල සම්පූර්ණයෙන් ම පුනර්ජනනය කළ හැකි විදුලිය භාවිත කරයි. ඇපල් සමාගම පුනර්ජනනය කළ හැකි විදුලිය මඟින් සිය බලශක්‌ති අවශ්‍යතාවෙන් 100%ක්‌ ම ලබා ගත්තේ 2018 වර්ෂයේ දී ය.


අපට කළ හැකි දේ


කෙසේ වෙතත් අන්තර්ජාලය හා විවිධ සේවා භාවිත කරන අප රට වැනි රටක භාවිත කරන විදුලියෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක්‌ ෆොසිල ඉන්ධන දහනයෙන් ලබාගන්නා විදුලිය විය හැකි ය. එබැවින් අප පරිසරය පිළිබඳ ව සිතන්නේ නම්, සබුද්ධික ව අවශ්‍ය දේ පමණක්‌ තෝරා බේරාගෙන පරිගණක හා ජංගම දුරකථන මෙන් ම, ඊමේල් හා අන්තර්ජාලය ද භාවිත කිරීම සුදුසු ය.

මේ පිළිබඳ ව කියෑවූ අපට සිතුණු දෙයක්‌ වූයේ ඊමේල් පමණක්‌ නො ව සමාජ ජාල හා වෙනත් පණිවිඩ මෙවලම් පිළිබඳ ව ද මෙය අදාළ නො වන්නේ ද යන්න ය. ඊමේල් මෙන් ම අත්‍යවශ්‍ය නො වන සන්නිවේදන කටයුතු සඳහා යොදාගන්නා තවත් ඩිජිටල් සන්නිවේදන මාධ්‍යයක්‌ වන්නේ සමාජ ජාල හා වෙනත් පණිවිඩ යෑවීමේ මෙවලම් ය. අප ඒවා කෙතරම් අනවශ්‍ය දේ සඳහා භාවිත කරනු ලබන්නේ ද? කෙනකු ගත් කෑම වේලක හෝ සුරතල් සතුන්ගේ පින්තූර ආදිය සමාජ ජාලවල පළ කිරීම මේ සඳහා නිදසුන් ය. ඒවා අත්‍යවශ්‍ය දේ නො වේ. එසේ නම් පරිසරය වෙනුවෙන් සංවේදී අප සබුද්ධික ලෙස සමාජ ජාල භාවිතය ගැන සිතිය යුතු වෙයි. අන්තර්ජාලයේ සෙසු වෙබ් අඩවි ආදිය භාවිතය සම්බන්ධ ව ද එය එසේ ම ය. අපට බොහෝ වැදගත් දේ ගෙන එන අන්තර්ජාලයෙන් පරිසරයට සිදු වන හානිය වළක්‌වාගැනීමට නම් අන්තර්ජාලය භාවිත කළ යුත්තේ තෝරා බේරාගැනීමෙන් බව පැහැදිලි ය.

Tuesday, January 7, 2020

Cast(e) in favour

A century after the first ‘election’ of the Legislative Council


Dhanesh Wisumperuma

The Nation, 2011.12.11



December 12 and 13 of this year mark the 100th year anniversary of the first ever election held in Sri Lanka (then Ceylon) to elect members to the Legislative Council of Ceylon. Although it was an island-wide election, only a small percentage of the total population was eligible to vote, as voters were selected through strictly defined criteria. However, the 1911 election can be considered a milestone in the history of democracy in the country.

The elective principle was introduced to Ceylon in 1911 with the constitutional reforms of 1910, widely known as McCallum reforms, after Henry McCallum the then Governor. But it is sometimes mentioned as Crewe-McCallum reforms after Earl of Crewe (Robert Offley Ashburton Crewe-Milnes), who was the Secretary of State for the Colonies in the United Kingdom. According to records it was Crewe who actually supported the introduction of the elective principle while the Governor of Ceylon and some of the local leaders opposed it. The compromised solution was to introduce elections where only a limited number can vote, based on strict criteria, mentioned below.

The Legislative Council of Ceylon was established in 1833 on a recommendation of the Colebrooke-Cameron Commission as the legislative body under the British administration along with the Executive Council. The number of representatives of the Legislative Council increased with time, but they were all nominated by the Governor. However, with the reforms of 1910, four of the ten unofficial members were to be elected by an election. The balance six unofficial members were to be nominated by the governor on the basis of ethnicity – two low country Sinhalese, two Tamils, a Kandyan Sinhalese and a Moor. There were 11 official members, almost all British by nationality, who held the post based on their official capacity as Civil Servants. The Council consisted of a total of 21 members.

Election and electorates


The 1911 election was held to elect the four unofficial members mentioned above for the following four electorates - two for European electorates (European urban and European rural) one for the Burgher electorate and one for the Ceylonese electorate. It seems that the electorates were defined by the voters and were not demarcated geographically as today. The regulations relating to the election were published in the Ordinance 13 of 1910, which is known as Legislative Council Ordinance. The ordinance provides criteria for eligible candidates, for voters and the details of the election procedure.

European seats were for the Europeans who were in Sri Lanka and registered Europeans were eligible to vote. Burghers, who were a privileged group of society in Sri Lanka, were to vote to elect a Burgher representative. Burghers of paternal or maternal descent with certain other qualifications such as ability to read write and speak English were able to vote in the Burgher electorate. All other eligible Ceylonese were to elect the representative for the Ceylonese electorate. The voters were selected based on certain educational and professional backgrounds – a fact which made this election go down in history as the “Educated Ceylonese” election.
When the nominations were called both Europeans seats were filled without any election as there was only one nomination for each. Hence an election was necessary for the Burgher electorate and the Ceylonese electorate. 2149 and 2934 voters were eligible to vote for the Burgher and Ceylonese electorates respectively. A revised register of voters was published on Ceylon Government Gazette No. 6468, on October 27, 1911, in which the names of all eligible voters and their addresses are given (including Europeans) according to their respective polling station (there is a difference in the list and the actual eligible voters of the Ceylonese electorate, may be due to a further revision).
Elections were held on December 12 and 13 and the results were counted and released on the December 18 at Colombo - Burgher electorate in the morning and Ceylonese electorate in the afternoon. The elected were appointed by Gazette notification on December 22. The first meeting of the new Legislative Council was held in the afternoon of January 16, 1912.

Burgher electorate


There were three nominations for the Burgher electorate and the election was held on December 12 at 25 polling stations island-wide. Hector William van Cuylenburg who took 829 votes emerged victorious defeating H Geo Thomas and Arthur Alvis, who took 466 and 273 respectively. 1568 Burghers, a 72.9% of the total number of the registered voters cast their vote. Hector van Cuylenberg, a proctor and a notary public, was a well known figure of the Burgher community. He served in the Council until his death in 1915.

Contest for Ceylonese electorate


The contest for the Ceylonese electorate was held on December 13, 1911. The two candidates were Ponnampalam Ramanathan (later Sir), a barrister-at-law, an advocate and a well known figure in local politics, and Dr. H Marcus Fernando, a well known physician.

The election was held at 29 polling stations across the country. There were three polling stations in Colombo (which included present Gampaha district), Kandy, Nuwara Eliya and Badulla districts and two in Puttalam. All stations in Colombo were located in the Colombo city while in other districts the polling stations were dispersed throughout those districts. This seems to be based on two factors - larger number of voters (1369 voters were registered in Colombo) and travelling difficulties in other districts. According to news reports there was a marked interest among the voters as 2626 out of 2934 registered voters cast their vote. It amounts to 89.5% voting, a highly significant figure when we consider the transport facilities available at the time.

The result was Ponnampalam Ramanathan emerging victorious with 1645 votes while his opponent, Dr. H Marcus Fernando, obtained 981 votes. Someone today may be confused by this result, a Tamil contestant emerging as the winner of the election where most of the voters were Sinhalese by ethnicity. There is a widely accepted fact that caste matters played a big role in this election. Ramanathan (who was of Tamil Vellala caste) was supported by the Sinhalese voters of the parallel Sinhalese caste (Govigama) against his opponent of a different caste (Sinhalese karava caste). Hence this is considered as the election in which caste was involved for the first time in Sri Lankan politics. Both Governor and the Colonial Secretary (Hugh Clifford) of that time have mentioned this fact in their minutes and writings.
However, Ramanathan was a well known character of the day and his campaign was well organised. He travelled to many of the major cities in the country where he was adored by the community. A report says that in Ratnapura he was welcomed in a procession with 43 elephants. His campaign received more attention in media reports of the time.

Whatever the outcome Ramanathan did justice to the responsibility he held as the Ceylonese representative in the Legislative Council. His action in defence of detained Sinhalese leaders of 1915 riots is well documented. This is especially significant when one considers the role of some Sinhalese leaders that kept silent or supported the British on this matter. Ramanathan seems to emerge as a national leader by the next election of the Ceylonese electorate, which was held on January 20, 1917. He was elected with 1704 votes cast in favour of him while his opponent, J. S. Jayawardene received only 48 B. This time, both were from parallel castes in Tamil and Sinhalese societies.
As we know, politics in Sri Lanka has changed significantly after this period – both in the ethnic and caste arena.

Sunday, January 5, 2020

බස් කතා 13 - අතිරේක උපකාරක පංති

මේක සිදුවුණේ ජනවාරි 4වැනිදා. මහරගම යන 138 බසයක.

කොළඹ සිට මා පැමිණි 138 බසයට නුගේගොඩින් උපකාරක පංති යන ‌කෙල්ලෙක් හා ‌කොල්ලෙක් නැග්ගා. පාසල් යන ළමුන් විය හැකි වුනත්, සෙනසුරාදා දවස නිසා ඔවුන් හිටියේ පාට ඇඳුමෙන්. බසයේ හිස් ආසන ‌නොතිබූ නිසා ඔවුන් මා සිටි අසුන කිට්ටුව නැවතුනා.

ඒ යුවතියට මහා හදිසියක් තිබුණා. ටිකට් ගන්නත් එයාගෙ බෑග් එකෙන් සල්ලිි අරන් දෙන්න කියලා ඒ තරුණයාට කීවා. එ‌හෙම කියලා එයා දුරකථන ඇමතුමක් ගත්තා. දැන් මට ඇහෙන්නෙ ‌මේ පැත්තෙන් කියන එන පමණයි.

"අන්න ඔයාගෙ අම්මා ඇවිත් ඉන්නවා පංති‌යෙ ‌ගේට්ටුව ළඟ. ඉන්න තැනකින් ඉක්මනට පලයන්"

"ඇන්ටි මාව දැක්කෙ නෑ. ඒ උනාට අනිත් උන්ව දකියි. අනිත් ඇන්ටිලාගෙනුත් ඇහුවොත් එහෙම..."

"හරි හරි ... ඉක්මනට පලයන්."

දුරකථන ඇමතුම විසන්ධි කළ ඇය තරුණයාට ‌මෙහෙම කීවා.

"උෳ ‌හොඳටම බය ‌වෙලා"

හරිම සරලයි ‌නේද? ඉස්කෝලෙ උගන්වනවාට අමතරව උපකාරක පංති තියනවා. උපකාරක පංතිවල "උපකාරයට" ඊට අමතරව "අතිරේක" පංතිත් තියෙනවා. උපකාරක පංතියෙ උගන්වන්නෙ නැති ‌දේවල් ඉ‌ගෙන ගන්නනෙ. අනික උපකාරක පංතිවල ප්‍රැක්ටිකල් කරන්නෙ නෑන‌ෙ.
මේව ඉතින් අපේ කාලෙත් ‌‌නොවෙච්ච ‌දේවල් ‌නොවෙයිිනෙ..


ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

Thursday, December 19, 2019

බස් කතා 12 - ‌මේ ‌කොයි යන්නේ?

දිනය - 2019 ‌දෙසැම්බර් මාසෙ 17

නුගේගොඩින් පිටත්වන 689 බසයකට මං හවස නැග්ගෙ ‌දෙල්කඳ පරණ ‌පොළ ළගින්. බස් එක පරක්කු ‌වෙලා ආපු නිසා සෑහෙන ‌සෙනඟක් පිරිලා හිටියා. මං යන්තම් ඉදිරි ‌දොර‌ෙන් ඇතුළට ගිහින් දකුණු පැත්තෙ ‌දෙවැනි අසුන‌ෙ‌ ඇන්ඳ‌ෙ‌න් අල්ලා ගත්තා. ‌

එතැන සිට බස් නැවතුම්පොළක් පහු වුනාට පස්සෙ උඩහමුල්ල සුසාන භූමිය හමුවෙනවා. ඒ කිට්ටුවදි බසයේ‌ වේගය අඩු වුනා. ඒ ඉදිරියෙන් ගිය අවමගුල් ‌පෙරහැරක් නිසා. සුසානභූමියේ ‌ගේට්ටුව ළඟ අවමඟුල් රථය නවතා තිබුණා - ‌දේහය සහිත ‌‌පෙට්ටිය ඉවතට ගැනීමට සූදානමින් (‌මොකද උඩහමුල්ල දුම්රියපොළ පාරෙන් සුසාන භූමියට වාහන ඇතළු කරන්න බෑ, පඩි‌ෙපෙළක් තියෙන නිසා). බසය එය පසුකරද්දි මා අසළ අසුනේ හිඳ සිටි මැදිවයස් කාන්තාව නැගිට ගරු කළා. එහෙත් මට ‌පෙනුණු මානයේ හිඳ සිටි 10-12 ‌දෙනා අතරින් නැගිට මිය ගිය මිනිසාට ගරු කළේ ඈ පමණමයි. අනිත් හැමෝම ජනේලයෙන් එය දුටුවා. මම ‌මොහොතකට තිගැස්සුනේ මිනිසුන්ට ‌මේ සිරිත් දැන් අමතකද කියා හිතලා. අපි පාසල් ගිය කාලෙදි බසයක යන විට ‌අවමඟුල් රථයක් දුටුවාම සියලුු ‌දෙනාම වගෙ නැගිටපු සිදුවීම් මට මතක් උනා. අපි ඒ සිරිත ඉ‌ගෙන ගත්තෙ ඒ අයුරින්. කිසිව‌ෙක් කියා දීලා ‌නෙමෙයි.

ඒ අතර‌ෙ ‌කොන්දොස්තර ඉදිරි ‌දොරෙන් බසයට නැග්ගා. ඔහු ශබ්ද නගා ‌මෙහෙම කීවා - ‌"මේ අක්කට ඉඳගන්න ‌දෙන්න කවුරුවත් නැද්ද" කියලා. එවිට තමයි මම දුටුවේ මා සිටි තැනට පිටුපසින් අනෙක් පැත්තේ අසුනක් අල්ලාග‌ෙන සිටගෙන සිටි‌යේ ගැබිණි කාන්තාවක් බව. ඇය මා බසයට නගින විටත් බසයට නැග සිටි ‌කෙනෙක්. බස් නැවතුම්‌පොළ තුනක් පමණ පසුකර යනතුරුත් ඇය සිටගෙනමයි! ගැබිණි කාන්තාවන් සඳහා ‌වෙන් කළ අසුන කිට්ටුව සිටගෙන සිටි ඇයට අසුනක් දීමට ‌කෙනෙක් නැහැ... අන්තිමට මම ‌පෙර සඳහන් කළ, අනෙක් පස අසුනක හිඳ සිටි මැදිවියේ කාන්තාව ඇගේ අසුන ඒ ගැබිණි කාන්තාවට දුන්නා. ‌ෙසෙනඟ සිටි නිසා ඇය ඊට කලින් ගැබිණි කාන්තාව දැක නැති බව මට ‌තේරුණා.

අප මේ ‌කොහිද යන්නේ කියලා මට හිතුනා. මනුස්සකම ‌කොහි ගිහින්ද? ඒ බස‌යේ අසුන්ගෙන සිටි අය අතරින් මනුස්සයො හිටියෙ එක්කෙනයිද? අපේ උදව් අවශ්‍ය ජීවත්වන ‌කෙනෙකුට උදව් ‌නොකරන අය මිය ගිය අයෙකුට ගරු කරාවිද?

මං හිතනවා ‌මෙවැනි අවස්ථාවල ඔබේ අත්දැකීම් මීට වඩා යහපත් ඒවා කියලා. මගේ පැතුමද එයයි.


ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

Tuesday, December 17, 2019

නූතන බිත්ති චිත්‍ර ඇඳීම විධිමත් නියාමනයක්‌ යටතේ සිදු වන්නේ නම් වඩාත් අලංකාරවත්

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 2019.12.11  පි. 5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2019/12/11/feature1.html




මාර්ගවල හා පාලම්වල පැති බැමි, තාප්ප හා වෙනත් පොදු ගොඩනැ`ගිලි බිත්ති මත චිත්‍ර නිර්මාණය කිරීම මෑත සති කීපයේ දී රැල්ලක්‌ ලෙස වේගයෙන් වර්ධනය වී ඇත. මේ බිත්ති චිත්‍ර ඇඳීම මාස කීපයකට පෙර සමාජ ජාල ඔස්‌සේ සංවිධානය වූ තරුණ පිරිස්‌ හරහා ආරම්භ වුව ද වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වූයේ පසුගිය සති කිහිපයේ දී ය. මෙතෙක්‌ පෝස්‌ටර්වලින් වැසී ගොස්‌ තිබූ බිත්ති මේ පිරිස්‌ විසින් වර්ණවත් චිත්‍රවලින් පින්තාරු කෙරෙනු දැකිය හැකි විය.

ඒ සඳහා ම සංවිධානය වූ මෙවැනි පිරිස්‌ පසුගිය කාලයේ දී වෙනත් කටයුතු සඳහා ද එසේ සාමූහික ව පියවර ගත් හ. ජනප්‍රිය වෙරළ තීර, දුම්රිය ස්‌ථාන ආදි පොදු ස්‌ථාන පිරිසිදු කිරීමට සංවිධානය වූ කණ්‌ඩායම් ඊට නිදසුනකි. එම රැලි අද වන විට එතරම් දැකිය නොහැකි ය. එහෙත් බිත්ති චිත්‍ර නිර්මාණය කිරීම සඳහා වූ උනන්දුව තවදුරටත් පවතී.


බිත්ති චිත්‍ර ආරම්භ වූයේ කවදා ද?


මාර්ග දෙපස පිහිටි බැමි හා තාප්ප මත චිත්‍ර ඇඳීම අප රටට අලුත් දෙයක්‌ නො වේ. අප මුලින් ම මේවා නිරීක්‌ෂණය කළේ 1980 දශකයේ දී ය. පාසල් හා රෝහල් තාප්ප ආදිය කොටස්‌වලට බෙදා විවිධ පාසල්වල සිසුන්ට චිත්‍ර ඇඳීම සඳහා අවස්‌ථාව ලබා දී තිබිණි. ඒවා අදාළ ආයතන විසින් සංවිධානය කරන ලදුව ආරාධිතව චිත්‍ර ඇඳි අවස්‌ථා විය.

එසේ ම ඒ චිත්‍රවලින් කිසියම් හරවත් සමාජමය පණිවිඩයක්‌ ලබා දීමට ද උත්සාහ කළ බව අපට මතක ය. ඒ ඒ චිත්‍ර කුමන පාසලක නිර්මාණ ද යන්න ඒවා මත ම සඳහන් කර තිබිණි. මේ චිත්‍ර කලින් කල අලුත් කිරීමට අවශ්‍ය වූ අතර, දුර්වර්ණ වූ චිත්‍ර ඉවත් කළ අවස්‌ථා ද විය. අදටත් මාර්ග අසල ඇති සමහර තාප්පවල මීට වසර කීපයකට පෙර අඳින ලද චිත්‍ර දැකිය හැකි ය.

නූතන ප්‍රවණතාව හා සමාජ ජාල


එහෙත් අද දැකිය හැකි බිත්ති චිත්‍ර රැල්ල එදාට වඩා වෙනස්‌ ය. අද චිත්‍ර නිර්මාණය කරන කණ්‌ඩායම් එය කරන්නේ අනාරාධිත ව හා ස්‌වෙච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වීමෙනි. ඒ සඳහා අවශ්‍ය අවසරය මාර්ග අධිකාරියෙන් හා පොදු ගොඩනැ`ගිලි හිමිකරුවන් ගෙන් ලබාගන්නා බව සඳහන් වෙයි. තීන්ත සමාගම්, මාධ්‍ය ආයතන හා තවත් අය මීට අවශ්‍ය අනුග්‍රහය ලබා දී ඇති බව ද පෙනෙයි.

මේ ආකාරයෙන් යෙදැවෙන්නේ සමාජ මාධ්‍ය තුළ ම දියෑ වී යා හැකි ව තිබූ තාරුණ්‍යයයි. කාලය හා විදුලි බලය නාස්‌ති කරමින් හරිතාගාර වායු විමෝචනය ඉහළ නංවමින් ඔහේ දියෑ වී යා හැකි ව තිබූ තරුණ ජීවිතයි. ඔවුනට එකමුතු වී කිසියම් ඵලදායී කටයුත්තකට යොමු විය හැකි බවට මෙය කදිම නිදසුනති. සමාජයට අයහපත් ලෙස බලපාන ආකාරයට රස්‌තියාදු ගැසීමට, කල්ලි ගැසීමට හැකි ව තිබූ ඔවුන් ඊට වඩා වෙනස්‌ ලෙස සංවිධානය වීම වැදගත් ය. ස්‌වෙච්ඡාවෙන් මෙවැනි පොදු කටයුතු සඳහා දායක වීම මෙරට වැසියන් අතීතයේ සිට සිදු කර ඇති දෙයකි.

එවැනි කාර්යයක්‌ සඳහා ඔවුන් දැක්‌වූ උනන්දුව අගය කළ යුත්තක්‌ වන අතර ම, මේ සම්බන්ධ ව අවධානයට ලක්‌ කළ යුතු කරුණු කීපයක්‌ පෙන්වා දීම මේ ලිපියේ අරමුණු වෙයි. ඒ අනුව මේ බිත්ති චිත්‍ර පිළිබඳව කිසියම් නියාමනයක්‌ අත්‍යවශ්‍ය බව අපගේ අදහස ය.

සුදුසු තැන් පමණක්‌ තෝරාගැනීම


මේ බිත්ති චිත්‍ර නගරවලට සුදුසු විය හැකි ය. බොහෝ නගරවල දෘෂ්‍ය පරිසරය පවතින්නේ පුළුල් ස්‌වාභාවික දර්ශනයක්‌ ඇති තත්ත්වයක නො වේ. එමෙන් ම නගරයේ වුව ද ඒ ස්‌ථානය අවට පිහිටි සෙසු ගොඩනැ`ගිලි, ඉදි කිරීම් හා ගහකොළ (වේ නම්) ඒවා සමඟ මේ චිත්‍ර ගැළපීම අවශ්‍ය ය. එමෙන් ම ඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් හා පැරැණි ගොඩනැ`ගිලි, ඔරලෝසු කණු ආදි ඉදි කිරීම් මත චිත්‍ර ඇඳීම නො කළ යුතු ය. ඒවායේ ඓතිහාසික බව පෙනෙන්නේ පවත්නා පැරැණි පෙනුම මත ය. පුරාවිද්‍යා ස්‌මාරක නො වන නමුත් පැරැණි වූ ඉදිකිරීම් බොහෝ නගරවල දැකිය හැකි ය. එබැවින් මේ චිත්‍ර ඇඳීමට යෝග්‍ය ස්‌ථාන අදාළ බලධාරීන් විසින් තීරණය කරනු ලැබිය යුතු ය.

අනෙක්‌ අතට ස්‌වාභාවික දර්ශනයකට බාධා විය හැකි කිසිදු තැනකට මේ බිත්ති චිත්‍ර සුදුසු නො වේ. නිදසුනක්‌ ලෙස නගරයේ පමණක්‌ නො ව වඩා ග්‍රාමීය හා ස්‌වාභාවික දර්ශනයක්‌ සහිත ප්‍රදේශවල මාර්ග අසල ද පැති බැමි පවතී. වර්තමාන ප්‍රවණතාව අනුව ඒවායේ චිත්‍ර නිර්මාණය කිරීමට කටයුතු කළ හොත් එය නුසුදුසු ස්‌ථානයක අඳින ලද චිත්‍රයකි. සමාජ ජාල ඔස්‌සේ ඇතැම් විට එවැනි ඉල්ලීම් ද අපට දකින්නට ලැබෙයි.

එමෙන් ම පරිසර තත්ත්වවලින් ආරක්‌ෂිත තැන්වල චිත්‍ර ඇඳීම ඒවා වැඩි කාලයක්‌ පැවතීමට හේතු විය හැකි ය. නිදසුනක්‌ ලෙස අව්වට හා වැස්‌සට නිරාවරණය වන තැනක වැඩි කලක්‌ චිත්‍ර පවතින්නේ නැත. පාලම් යට, උමං මාර්ගවල හා ගුවන් පාලම් යට වැනි ස්‌ථාන වඩාත් සුදුසු වන්නේ ඒ නිසා ය. එය ද බලධාරීන්ගේ අවධානයට යොමු විය යුත්තකි.


චිත්‍රවල තේමාව හා වර්ණ


බිත්ති චිත්‍ර නිර්මාණයේ දී ඒවායේ තේමාව හා වර්ණ ගැන ද අවධානය යොමු විය යුතු බව පෙනේ.

සුදු පැහැ බිත්තියක්‌ තිබූ තැනක තද වර්ණ සහිත බිත්තියක්‌ ඇති වීමෙන් වන වෙනස පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි ය. එබැවින් චිත්‍ර අඳිනු ලබන ස්‌ථානය අනුව ඒ සඳහා යොදාගන්නා වර්ණ සම්බන්ධ ව සැලකිලිමත් විය යුතු ය. යම් ස්‌ථානයකට තද හා විචිත්‍ර වර්ණ යෝග්‍ය නො වීමෙන් දකින්නාගේ ඇසට විඩාවක්‌ හා පීඩාවක්‌ ඇති වීමට ඉඩක්‌ ඇත. එසේ ම එය වාහන රියදුරන්ගේ දර්ශනයට බාධාවක්‌ වී ඔවුන්ගේ අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමට හේතු විය හැකි ය. එහි අවසන් ප්‍රතිඵලය වන්නේ මේවා චිත්‍ර දෘෂ්‍ය පරිසර දූෂණයකට හේතු විම ය.

චිත්‍රවල තේමාව ද වැදගත් ය. මීට මාස කීපයකට පෙර මේ රැල්ල ආරම්භ වූ අවස්‌ථාවේ ද වැඩි වශයෙන් දැකිය හැකි වූයේ බටහිර පන්නයේ චිත්‍ර හා කුරුටු චිත්‍ර ය (graffiti). එහෙත් මෑත සති කිහිපයේ දී අඳිනු ලබන චිත්‍ර ඊට වඩා තරමක්‌ දේශීයත්වයකට නැඹුරු බව දැකිය හැකි ය. එහෙත් එය හැම තැන ම එසේ නො වන බව ද පෙනෙයි. මේ චිත්‍ර තවදුරටත් දේශීයත්වයට නැඹුරුතාවක්‌ දක්‌වන්නේ නම් එය වැදගත් ය. විශේෂයෙන් මෙරට සංස්‌කෘතියට, කලාවට හා ඉතිහාසයට අදාළ වන තේමා අවශ්‍ය තරම් ඇඳීමට හැකි ය. එහෙත් මෙරට ඉතිහාසයට හෝ සංස්‌කෘතියට හෝ කිසිදු අදාළතාවක්‌ නොමැති තේමා අනුගමනය කළ අවස්‌ථා ද වාර්තා විය. නිදසුනක්‌ ලෙස මහනුවර බිත්තියක 'රාවණා කොන්සෙප්ට්‌' එකක්‌ නිර්මාණය කරන බවක්‌ අපට අසන්නට ලැබිණි. මෙරට ඉතිහාසඥයන් පිළිගත් ඉතිහාසයේ නොමැති මෙවන් මිථ්‍යා කතා ප්‍රවර්ධනය කිරීම බිත්ති චිත්‍රවලින් නො කළ යුතු දෙයකි. මෙවැනි කරුණු ද බලධාරීන්ගේ අවධානය යොමු විය යුතු කරුණු අතර වෙයි.

බුද්ධිමය දේපළ ගැටලුව


මේ බිත්ති චිත්‍රවල අප දුටු තවත් දෙයක්‌ වූයේ ඇතැම් ප්‍රවීණ චිත්‍ර ශිල්පීන් විසින් අඳින ලද විශිෂ්ට චිත්‍ර මේ බිත්ති චිත්‍ර ශිල්පීන් විසින් පිටපත් කරනු ලැබ හෝ අනුකරණය කරනු ලැබ හෝ තිබීම ය. ඇතැම් විට ඒ සඳහා අවසර ගෙන තිබූ අතර, තවත් අවස්‌ථාවල එසේ නො වූ බවත් වාර්තා විය. විශේෂයෙන් ඓතිහාසික චිත්‍රකරණය සඳහා වසර ගණනක්‌ තිස්‌සේ පර්යේෂණවල යෙදෙන ශිල්පීහු මෙරට සිටිති. ඔවුන්ගේ චිත්‍ර විශිෂ්ට නිර්මාණ වන්නේ ඒ පර්යේෂණ නිසා ය. එම චිත්‍ර අනුකරණය කර අදාළ මුල් ශිල්පියා සිහිපත් නො කිරීම හෝ පිටපත් කළ ශිල්පියාගේ නිර්මාණ ලෙස හුවා දැක්‌වීම හෝ කණගාටුවට කරුණකි. සමහර විට අනුකරණය කරන ලද චිත්‍ර තුළ චිත්‍ර ශිල්පය අතින් හා සංදර්භය අතින් කළ පැහැදිලි විකෘති කිරීම් ද විය. ඒ නො තකා චිත්‍ර රැල්ලට ප්‍රශංසා කරන පිරිස්‌ මේ චිත්‍රවල පසුබිම නො දන්නා බව පැහැදිලි ය.

වසර ගණනක පර්යේෂණවලින් බිහි වන ස්‌වකීය චිත්‍ර නිර්මාණ පොදු මාධ්‍යයේ ද පළ කරන ප්‍රකට චිත්‍ර ශිල්පියකු හා පර්යේෂකයකු වන ප්‍රසන්න වීරක්‌කොඩි මේ ගැන සමාජ මාධ්‍ය හරහා සාකච්ඡා කර තිබිණි. තම අයිතිය වෙනුවෙන් ඔහු දැක්‌වූ අදහස්‌වලට එරෙහි ව සමාජ ජාල හා මාධ්‍යවලින් එල්ල වූ අසාධාරණ හා අපහාසාත්මක විවේචන අපි දුටුවෙමු. ඒ තත්ත්වය කිසිසේත් අනුමත කළ හැක්‌කක්‌ නො වේ. මේ සම්බන්ධ ව අප හා අදහස්‌ දක්‌වමින් ඔහු වැදගත් කරුණක්‌ මතු කළේ ය. එනම් අනුන්ගේ චිත්‍ර පිටපත් කිරීම සමාජයට වැරැදි පූර්වාදර්ශයක්‌ විය හැකි බවයි. එය සැබෑ නිර්මාණකරුවනට අසාධාරණයක්‌ වෙයි. එමෙන් ම ඔවුන්ගේ චිත්‍ර මේ අයුරින් යොදාගනිමින් සිදු කරනු ලබන මේ බුද්ධිමය දේපළ කොල්ලය සමාජයෙන් අනුමත කිරීම නිසා මේ තරුණ පරපුරෙන් නිර්මාණශීලී කලාකරුවන් බිහි වීම වළකිනු ඇති බව ඔහුගේ අදහසයි. වඩා පහසුවෙන් අනුන්ගේ චිත්‍ර පිටපත් කිරීමෙන් ජනප්‍රිය වීම නිසා චිත්‍ර කලාව ගැඹුරින් හැදෑරීමට ඔවුන් යොමු නො විය හැකි බව ඔහු පෙන්වා දෙයි. චිත්‍ර යනු හැදෑරිය යුතු අංග ගණනාවකින් යුක්‌ත විෂයයකි. සාමාන්‍යයෙන් අනුන්ගේ චිත්‍ර පිටපත් කරනු ලබන්නේ පුහුණු ක්‍රියාවලියේ දී පමණකි.

එමෙන්ම මේ බිත්ති චිත්‍ර නිර්මාණය හෝ වෙනත් පොදු කටයුතු සඳහා හෝ දායක වීමෙන් සමාජයේ සාධනීය වෙනසක්‌ අපේක්‌ෂා කරන අය, පවත්නා නීති රීති හා සම්ප්‍රදායවලට ගරු කිරීම වැදගත් වෙයි. විනයවත් සමාජයක්‌ බිහි කළ හැක්‌කේ එලෙස ය. ඒ වරද හදාගැනීමට ඔවුන් තවමත් පමා නැත.

මේ චිත්‍රවල අනාගතය?

නගර ගණනාවක නිර්මාණය කර ඇති මේ චිත්‍රවල අනාගතය කෙබඳු වේ ද යන්න වැදගත් කරුණකි. මේවා අනාගතයේ දී නඩත්තු කරනු ලබන්නේ කවුරුන් විසින් ද? අව්වට හා වැස්‌සට නිරාවරණය වන උපස්‌තරයක අඳිනු ලබන චිත්‍ර කෙතරම් කලක්‌ පවතිනු ඇතිද? අද චිත්‍ර අඳින්නට ඇති රැල්ල ඒවා නඩත්තු කිරීමට හෝ යළි යළිත් ඇඳීමට හෝ තිබෙනු ඇති ද යන්න කීමට තවමත් ඉක්‌මන් වැඩි ය. ඒ සඳහා බරපැන දරනු ලබන්නේ කවුද? මේවා අපට තවමත් උත්තර නොමැති ප්‍රශ්න ය. ඒ ගැන ද අප සිතිය යුතු වේ.

කෙසේ වෙතත් හැම දාමත් මෙවැනි විවිධ රැලි පැමිණ තිබේ. සමහර රැලි ආ පමාවෙන් නැති වී ගොස්‌ ඇති අතර සමහර රැලි කාලයක්‌ පැවතී තිබේ. මේ රැල්ල ද ඇවිත් යන එකක්‌ විය හැකි ය. මේ රැල්ල උදාසීන නො වුව ද චිත්‍ර ඇඳීමට ඇති ස්‌ථාන අවසන් වීම සිදු වනු ඇත. එසේ වුව හොත් මේ රැල්ලෙන් පසුව තාරුණ්‍යයේ ඒ ශක්‌තිය නාගරික හා ආසන්න ප්‍රදේශවල පැළ සිටුවීම සඳහා යෙදවිය හැකි නම් එය වඩා යහපත් පරිසරයක්‌ ගොඩනැ`ගීමට හැකියාවක්‌ ඇති පියවරකි. එහෙත්, එය ද කිසියම් නියාමනයක්‌ සහිත ව විය යුත්තකි.



මේ චිත්‍ර මොනවා ද?

අපේ රටේ මේ දිනවල අඳිනු ලබන චිත්‍ර වර්ගය මොනවා ද? ඒවා අයත් වන්නේ කුරුටු චිත්‍රවලට ද, බිතු සිතුවම් හෝ බිත්ති චිත්‍රවලට ද?

ග්‍රැෆිටි හෙවත් කුරුටු චිත්‍ර (graffiti) ප්‍රසිද්ධ ස්‌ථානයක බිත්තියක්‌ හෝ වෙනත් මතුපිටක හෝ අයකු හෝ කණ්‌ඩායමක්‌ හෝ විසින්, අනවසරයෙන් අඳිනු ලබන අකුරු පේළි හෝ චිත්‍ර වෙයි. මේවා අවධානය යොමු කරගැනීම සඳහා සිදු කරන රැඩිකල් හා විරෝධාකල්ප ප්‍රකාශනයන් වුව ද එය ප්‍රකාශන කලාවක්‌ ලෙස ද සැලකේ. 20 වැනි සියවසේ දී මෙය ප්‍රචලිත වූයේ බටහිර රටවල නාගරික ප්‍රදේශවල ය. උමං මාර්ග, දැන්වීම් පුවරු හා බිත්ති මේ සඳහා උපස්‌තරය විය. මේවා මහජන කලාවක්‌ ද එසේ නැත හොත් මහජන පීඩාවක්‌ ද යන්න ගැන ඇත්තේ විවාදයකි. ඇතැම් රටවල මේ ග්‍රැෆිටි නීතියෙන් තහනම් ය.

තවත් අදහසකට අනුව මේවා බිතු සිතුවම් (murals) හෝ බිත්ති චිත්‍ර (wall art) ලෙස සැලකිය හැකි ය. බිතු සිතුවම් යනු බිත්ති, සීලිම් මත අඳිනු ලබන චිත්‍ර වන අතර බිත්ති චිත්‍ර යනු ගොඩනැ`ගිලි බිත්ති මත අඳිනු ලබන චිත්‍ර වෙයි. එහෙත් මේවා සාමාන්‍යයෙන් අඳිනු ලබන්නේ අදාළ ගොඩනැ`ගිල්ලේ හිමිකරුවන්ගේ ආරාධනයෙනි. එය කිසියම් ශිල්පියකු විසින් නිර්මාණය කෙරෙන නිශ්චිත කලා කෘතියක්‌ ද වෙයි. එහෙත් අද මෙරට සිදු වන්නේ එවැන්නක්‌ නො වෙයි. චිත්‍ර අඳින්නට අවශ්‍ය පිරිස්‌ විසින් අදාළ ආයතන හා බලධාරීන් ගෙන් අවසරය ලබාගනිමිනි. ඒ අනුව බැලු විට අද වන විට අප රටේ අඳිනු ලබන්නේ මේ දෙක අතර වර්ගයක්‌ විය හැකි බව පෙනෙයි.

http://www.vidusara.com/2019/12/11/feature1.html

Monday, December 2, 2019

The Drowning Fatality in Tissa Wewa, which killed the Commissioner of Archaeology in 1914

Dhanesh Wisumperuma


The Nation, 2014 May




The photograph accompanying this article is situated in the old cemetery close to the Main Bus Stand of Hambantota and by the side of the A2 highway. This simple monument is short obelisk made from granite blocks arranged in a particular order which is tapering and ending in a pyramid-like stone. There is a plaque, probably made out of bronze that bears the following inscription.


“THIS MONUMENT WAS ERECTED BY RELATIVES AND FRIENDS IN MEMORY OF 
GEORGE MCKERROW CLARK 
IRRIGATION ENGINEER, AGED 33 AND 
EDWARD RUSSELL AYRTON 
ARCHAEOLOGICAL COMMISSIONER, AGED 32 
WHO WERE DROWNED, ON MAY 18TH 1914, IN TISSA TANK, S.P. 
WHILE SHOOTING, AND UNDER CIRCUMSTANCES TENDING TO SHEW 
THAT EACH GAVE HIS LIFE IN AN ATTEMPT TO SAVE THE OTHER.” 




The plaque says the entire story behind this monument. It was built in memory of E.R. Ayrton and G.M. Clark who were drowned in Tissa Wewa tank in Tissamaharama exactly one hundred years ago from today. These two young gentlemen were holding responsible offices under the British Administration of Ceylon at that time. Of them, Ayrton was the head of a Department, the Department of Archaeology.

What happened on that day


The unfortunate incident was reported in Times of Ceylon two days after the incident under the heading of “Sad Drowning” describes the incident. It described what happened on that unfortunate day.

Ayrton and Clark went out shooting in a boat in Tissa Wewa tank in the afternoon at about five of 18th. This wewa was famous for teals, one of the favourites of sportsmen of that day. Since they did not return, a search party went out in the evening, led by the headmen but they were unable to find any information about the missing persons. On the next day, they were able to find two hats and the empty boat floating in the tank water. By that time the Assistant Government Agent of Hambantota and the modeliar was also at the scene. Finally, the bodies were found floating in the tank on the morning of 20th morning only.

The two bodies were motored to Hambantota and were buried at the Church of England cemetery on the next day. Some government officials were present at the funeral, where E.T. Millington, the Assistant Government Agent represented the Governor.

The cause of death was determined as accidental drowning and it was suggested one fell and the other was drowned in an attempt to help him. Who felt first and who attempted to help the other one is a mystery forever. However, what actually happened remained unknown as there were no eyewitnesses. This is what mentioned in the plaque on the monument dedicated to these two gentlemen.

The Young Archaeological Commissioner


E.R. Ayrton has been mentioned as a promising young archaeologist and was just 32 years of age when he was drowned. He was well known for his talents in archaeology during his career in Egypt before his appointment to Ceylon. He has some publications on subjects related to Egyptology.

He succeeded H.C.P. Bell (the first Archaeological Commissioner in Ceylon) in December 1912. Ayrton was the first properly trained archaeologist for Sri Lanka. He was appointed to succeed Bell in 1909 and went under training which was suggested by the authorities in Britain for his appointment. This training included learning Pali and Sanskrit at oxford and then at Germany under Professor Wilhelm Geiger. He went on a tour in India to understand oriental archaeology and then proceeded to Sri Lanka and worked as the assistant to Bell for six months.

Ayrton was in Sri Lanka for only about two years, and during this time he was engaged mostly in the work of Anuradhapura and also at Polonnaruwa and Sigiriya – at that time the activities of the department were entirely limited to these few places. He compiled one annual report as the Archaeological Commissioner, i.e. for 1912-13. The idea of a series of Memoirs detailing archaeological work of the department originated in this time and mentioned in this annual report as a publication to present “the results of the excavations, with full photographs and plans” which was to be similar to the ones issued by the Archaeological Survey of Java. The first memoir was to be titled as “Ratana Pasada and the Monasteries of the Tapovana”, mainly the work of Ayrton himself. This memoir was published a few years later in 1924 and was edited by his successor A.M. Hocart, who traced the documents in the department. It included two articles on Ratna Pasada and Western Monasteries and some others which were somewhat incomplete.

Ayrton’s other academic writings on Sri Lanka seem to be small in number and were mostly on historical issues and show his understanding or the interest of the country and its history. He has contributed mainly to the Notes and Quarries of the Journal of the Royal Asiatic Society (Ceylon Branch). He kept a diary of a circuit to the Southern Province during February and March 1914. He returned to Southern Province from Anuradhapura (where he was stationed) again in May, and that tour ended with his death. Some of these diary notes were published in parts in the Ceylon Antiquity and Literary Register, in 1920 and 1921. This provides a glimpse of the state of those places he visited as they stood about a century ago.

The calibre of Ayrton was obvious to the people who knew him and who worked with him at that time. John M. Seneviratne, the Co-Editor of the CALR mentioned the loss of Ayrton as “a promising career and deprived a scholar”. Writing a letter to the Times of Ceylon as a tribute to Ayrton, H.C.P. Bell mentioned the thoroughness or the great capacity for taking pains was the quality that marked Ayrton’s qualities. Sri Lankan archaeology didn’t see the expected results of this man. However, we still speak of this person even after one hundred years of his death.

Pic: Upul Wijesuriya

Sunday, November 24, 2019

ද්විපාද චරණයේ ආරම්භය තවදුරටත් අතීතයට යයි

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 2019.11.20, පි. 05 (Vidisara)



(ඡායාරූපය - වැඩුණු පිරිමි සතාට අයත් හමු වූ පොසිල අස්ථි)


දෙපයින් ගමන් කිරීම හෙවත් ද්වීපාද චරණය යනු මානවයන් බිහි වීම සඳහා වැදගත් වූ දියුණු පරිණාමීය ලක්ෂණයක් ලෙස සැලකෙයි. එමෙන්ම දෙපා මත ඍජුව ඇවිදීමට හැකි වීම සෙසු ප‍්‍රයිමේටාවන් අතරින් ආදිමානවයින් වෙන් කළ හැකි මූලික ලක්ෂණයක්ද වෙයි. එබැවින් ද්විපාද චරණය හෙවත් දෙපාවත්බව (bipedalism) ඇති වූ කාල වකවානුව පරිණාමය ගැන අධ්‍යයනය කරන විද්‍යාඥයන්ගේ අවධානයට ලක් වූවකි. ඒ පිළිබඳව දිගු කලක සිට වාද විවාද ඇති විය. නිදසුනක් ලෙස ගතහොත්, මෙම ලක්ෂණ මානවයින්ට ලැබී තිබෙන්නේ රුක්වාසීව ජීවත් වූ ඔරන්උටන් වැනි වානරයන්ගෙන්ද, නැතහොත් ඇඟිලි මත ඇවිද යන පොළාව මත වැඩි කාලයක් ගත කරන ගොරිල්ලා වැනි වානරයෙකුගෙන්ද යන්න මෙහි දී සාකච්ඡුාවට ලක් වූ වැදගත් කරුණකි.

ද්වීපාද චරණය පිළිබඳව මේ වන විට ඇති පැරණිම නිශ්චිත සාධක වන්නේ Ardipithecus ramidus නම් ආදි මානව (hominin) විශේෂයයි. පැහැදිලිව දෙපයින් ගමන් කළ සත්ත්ව විශේෂයක් වන ඔවුන් වාසය කළේ අදින් වසර මිලියන 4.4කට පමණ කාලයකට ඉහත දීය. එමෙන්ම අදින් වසර මිලියන 6ත් 7ත් අතර කාලයකට පෙර මේ දෙපා මත සංචරණයේ ආරම්භය සිදුවන්නට ඇති බව විශ්වාස කරන්නට සාධක ඇත. චිම්පන්සින් හා බොනබෝ වැනි වානර විශේෂ අයත් වන පරිණාමීය ශාඛාව, ආදි මානව ශාඛාවෙන් වෙන්ව ගොස් ඇත්තේ අදින් වසර මිලියන 7කට පෙරය.

මේ පිළිබඳව වැදගත් වන සොයාගැනීමක් පිළිබඳ විස්තර පසුගියදා ප‍්‍රකාශයට පත් අධ්‍යයනයක සඳහන් වෙයි. එමගින් පැහැදිලි කරනු ලබන්නේ ද්වීපාද චරණය පිළිබඳ ලක්ෂණ පෙන්වන වානර විශේෂයක පොසිලයක් ගැනය. ඒ පොසිල අදින් වසර මිලියන එකොළහකටක් වඩා පැරණි ඒවාය. පොසිලවලින් හෙළි වන සාධක අනුව එම වානරයන්ගේ පුර්ව ගාත‍්‍රා හෙවත් අත් ගස්වල එල්ලී සිටීම සඳහා ගැලපෙන ඒවා වුව ද, අපර ගාත‍්‍රා හෙවත් දෙපාවල ලක්ෂණ හා කොඳු ඇට පෙළෙහි ලක්ෂණ අනුව එම වානරයන් දෙපාවලින් ගමන් කළ හැකි වූ බවයි. ඒ අනුව එම පර්යේෂකයින් විසින් ද්විපාද චරණය ආරම්භ වන්නේ අදින් වසර මිලියන 12කට පමණ පෙර බව යෝජනා කර ඇත. එය පිළිගනු ලැබුවහොත්, ද්විපාද චරණයේ ආරම්භය සඳහා මෙතෙක් ලබා දී තිබූ කාලය වඩා ඈතට ගෙනයයි.


ජර්මනියෙන් ලැබුණු පොසිල සාධක


දකුණු ජර්මනියේ පිහිටා ඇති බැවේරියාවේ මැටි පතලකින් 2015 හා 2018 අතර කාලයේදී ලැබුණු වානර විශේෂයට අයත් සතුන් සිව්දෙනෙකුගේ පොසිල මේ අධ්‍යයනයට ලක් වූ ඒවාය. ඒ අතර පිරිමි සතෙකුගේ, ගැහැණු සතුන් දෙදෙනෙකුගේ හා පැටියෙකුට අයත් අස්ථි සාධක තිබිණි. මේ පොසිල අතර, ඌර්වස්ථි කොටස්, ජංඝාස්ථි කොටස්, අත්වල පහළ කොටස්වල අස්ථි, කොඳු ඇට කොටස් හා අත්වල හා පාදවල අස්ථා ආදිය ඇතුළත් විය.

බැලූ බැල්මට මෙම වානරයා තරමක් හෝ සමාන වන්නේ අද වෙසෙන බොනොබෝ නම් වානරයකු යා සමානය. මීටරයක් පමණ උස බව සැලකෙන මේ සත්ත්වයාගේ බර සෙසු මහා වානරයන්ගේ උසට වඩා අඩුය. පිරිමි සතෙකු කිලෝග‍්‍රෑම් 31ක් පමණද, ගැහැණු සතෙකු කිලෝග‍්‍රෑම් 18ක් පමණවන්නට ඇති බව ගණන් බලා ඇත. මෙම වානර විශේෂය Danuvius guggenmosi යන සත්ත්ව විද්‍යාත්මක නාමයෙන් නම් කර ඇත. ඔවුන් අදින් වසර මිලියන 11.62 ක් පමණ කාලයකට පෙර ජීවත් වූ බවට කාලනිර්ණය කර ඇත.

මෙම වානර පොසිලවල හමු වූ මනාව ආරක්ෂා වූ තත්ත්වයක පැවතිණි. එබැවින් මෙම වානරයින් ගමන් කරන ආකාරය පිළිබඳව මනාව අධ්‍යයනය කිරීමට පර්යේෂකයින්ට හැකියාව ලැබී ඇත. විශේෂයෙන් වැලමිට, දණහිස, උකුල හා වලලූකර වැනි ක‍්‍රියාකාරිත්වය අතින් වැදගත් ශරීර සන්ධි පිළිබඳව විශේෂයෙන් විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකියාව ලැබී ඇත. මෙතරම් පැරණි කාලයකට අයත් එකම ඇටසැකිල්ලකින් එවැනි අවස්ථාවක් ලැබී ඇත්තේ පළමුවන අවස්ථාවට බව දක්වා ඇත.


(ඡායාරූපය - නව වානරයා මෙබඳු වන්නට ඇත)


පොසිලවල දැකිය හැකි වූ ලක්ෂණ


මෙම වානර පොසිලවල කොඳු ඇට හා පාදයේ අස්ථිවලින් පෙනී ගොස් ඇත්තේ එම සතුන් පාද දෙකකින් ගමන් කළ හෙවත් ද්විපාද චරණයේ යෙදුණු බවයි. ඇතැම් කොඳු ඇටවල හැඩය මගින් පෙනී ගොස් තිබුණේ අදාළ වානරයාගේ දේහයේ යටිකයේ පසු පෙදෙස (lower back) දිගු හා නම්‍යශීලී එකක් වූ බවයි. ඒ උඩු කයෙහි බර උකුල මත දරාගනිමිනි. එම ස්වභාවය නූතන මානවයාට පවා සිය සමබරතාවය රැුකගෙන දෙපාවලින් ඍජුව ඇවිද යෑමට උපකාර වන ලක්ෂණයකි. එමෙන්ම මෙම වානරයන්ගේ දණහිස් හා වලලූකරවලද බර දරාගැනීමට හැකි අනුවර්තන දැකිය හැකි බවද පෙන්වා දී තිබේ. මේ ලක්ෂණ අනුව එම වානරයා සිරිතක් වශයෙන් තම දෙපා මත සිය ශරීරයේ බර දරාගනිමින් ඍජුව ගමන් කළ බව හෙවත් ද්විපාද චරණයක යෙදුණු බව මෙම පර්යේෂකයන් විසින් පැහැදිලි කර ඇත.

කෙසේ වෙතත් මෙම වානරයාගේ අත් හෙවත් පූර්ව ගාත‍්‍රාවල මෙන්ම පාදවලද දැකිය හැකි වී තිබෙන්නේ වඩා වෙනස් තත්ත්වයකි. ඒවායේ දැකිය හැකි වී තිබෙන්නේ ගස්වල අතු තදින් අල්ලා ගැනීමට ගැලපෙන අනුහුරු වීම්ය. ඒ අනුව මෙම වානරයින් අපූරු හා ඔවුන්ටම ආවේණික වූ ගමන් විලාශයක් දක්වන්නට ඇති බව මේ විද්‍යාඥයන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව මෙම වානරයන් රුක්වාසී ජීවිතයක් ගත කළා විය හැකි අතර, දෙපාවලින් පමණක් ගමන් කරමින් සිය ශක්තිමත් අත්වලින් අතුවල එල්ලීමට හැකියාව තිබූ බව ඔවුන්ගේ අදහස වෙයි.


ද්විපාද චරණයේ ආරම්භය


ද්විපාද චරණයේ ආරම්භ වීම පරිණාමයේ වැදගත් අවස්ථාවක් වන්නේ එමගින් තවත් කටයුතු ගණනාවක් සඳහා අවස්ථාව සැලසුණු බැවිනි. යමක් ඇල්ලීමට, විමසා බැලීමට, විවිධ මෙවලම් භාවිතයට මෙන්ම යමක් රුගෙන යාම සඳහාද අවස්ථාව ලැබෙන්නේ මෙම පරිණාමීය ඉදිරි පියවරත් සමඟය.

මේ නව අධ්‍යයන වාර්තාවෙන් යෝජනා කරනු ලබන්නේ ද්විපාද චරණයේ හැකියාව ලැබෙන්නේ මානවයින් හා මහා වානරයින්ගේ පොදු පූර්වජයෙකු ගෙන් බවයි. ඒ අනුව ද්විපාද චරණය හෙවත් දෙපා මත ඇවිදීම මුලින්ම පරිණාමය වන්නේ අදින් වසර මිලියන 12කට පමණ පෙර ගස් මත විසූ වානරයෙකුගෙනි. එම දිනය මෙතෙක් විශ්වාස කළ කාලයට වඩා වසර මිලියන 5ත් 6ත් අතර කාලයක් පැරණිය. එමෙන්ම ඒ හැකියාව ලැබී තිබෙන පොදු පූර්වජයා වාසය කර තිබෙන්නේ මෙතෙක් විශ්වාස කළ ආකාරයට අප‍්‍රිකාවේ නොව, යුරෝපයේය. එය ද මෙතෙක් තිබූ පුළුල් විශ්වාසය අභියෝගයට ලක්කරන්නකි.

මේ අනුව මහා වානරයන් හා ආදිමානවයින්ගේ පරිණාමය පිළිබඳව මෙන්ම, දිවි පාද චරණය ආදිමානව ලක්ෂණයක්ය යන අදහස මෙම අධ්‍යයනයෙන් අභියෝගයකට ලක් කර ඇත. මෙහිදී යෝජනා වී ඇති පරිදි ද්විපාද චරණය ආදිමානව විශේෂ බිහිවීමට පළමුව සිදුවී තිබේ නම් එය වැදගත්ය. ද්විපාද චරණය ආදිමානවයන්ට සුවිශේෂී වූ හා ආදිමානව ස්වභාවය තීරණය කරන ලක්ෂණයක් ලෙස මේ වන විට සැලකේ. ඉහත දක්වා ඇති පරිදි එම මතය හා දිනවකවානු මෙම නව අධ්‍යයනය මගින් ප‍්‍රශ්න කර ඇත. ඒ සඳහා කෙබඳු පිළිගැනීමක් ලැබෙනු ඇතිද?


නව අදහස් පිළිගැනීමට ලක්වේද?


කෙසේ වෙතත් මේ මතය සමඟ සියලූ විද්‍යාඥයින් එකඟ නොවන බවක් පෙනෙයි. නිදසුනක් ලෙස ගතහොත් දිගු හා නම්‍යශීලී යටිකය ප‍්‍රදේශයක් තිබූ බව පැවසීමට තරම් ප‍්‍රමාණවත් කොඳු ඇට කොටස් හමු වී නැති බව සමහර විද්‍යාඥයින් පෙන්වා දී ඇත. එමෙන්ම අස්ථිවල හැඩය පමණක් පදනම් කරගෙන වානරයින් ගමන් කරන ආකාරය ගැන අදහස් දැක්වීම අපහසු බව ද තවත් විද්‍යාඥයින් පිරිසක් විසින් පෙන්වා දී ඇත. අනෙක් අතට මේ වානර විශේෂය වඩා පැරණි වූ පමණින් ආදිමානවයින්ගේ ඍජු පරිණාමීය රේඛාවට එම විශේෂය අයත් වී යැයිතීරණය කිරීම නැණවත් තීරණයක් විය හැකිද යන්න තවත් විද්‍යාඥයින් විසින් ප‍්‍රශ්න කර තිබෙයි. එක් අයෙක් පවසා ඇත්තේ ඇතැම් විට වානරයින් අතර ද්විපාද චරණය එක් වරක් නොව කීපවරකදී පරිණාමය වන්නට ඇති බවයි. එසේ ද්විපාද චරණයක් දැක්වීමට මේ වානරයින්ට යම් අවශ්‍යතාවයක් ඇති වන්නට ඇත.

මේ අනුව පෙනී යන්නේ ඉදිරි පර්යේෂණ මත මේ වානර විශේෂය අයත්වන ස්ථානය වඩා නිවැරදිව තීරණය වනු ඇති බවයි. එය පිළිගනු ලැබුණහොත් එය පුරාමානව විද්‍යාව හා පරිණාමය සම්බන්ධව වැදගත් මඟ සලකුණක් වනු ඇත. මේ අනුව මානවයින් හා මහා වානරයින් අතර ඇති අඩු පුරුක (missing link) මෙම වානරයා ද යන්න තීරණය සඳහා තවත් කල් ගත විය හැකිය.


මූලාශ්‍රය - Nature, DOI: 10.1038/s41586-019-1731-0

Thursday, October 31, 2019

ඉදිරියේදී භාවිතයෙන් ඉවත්වන ප්ලාස්ටික් නිෂ්පාදන

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 2019.10.30, පි. ? (Vidusara)
Not Available Online

ලෝකය තවදුරටත් හරිතවත් නොවේ!

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2019.09.18, පි. 11 (Vidusara)

Vidusara - Not available online


ලෝකය පුරා සැලකිය යුතු ප‍්‍රදේශයක ශාක වර්ධනය අඩුවෙමින් පවතී. එනම්, ලෝකයේ හරිතවත් බව තවදුරටත් ඉහළ යන්නේ නැත. වෙනත් ආකාරයකින් පවසන්නේ නම් ලෝකය තවදුරටත් හරිතවත් වීම අදින් වසර විස්සකට පමණ පෙර කාලයකදී නැවතී තිබෙයි. ඉහතින් සරලව සඳහන් කරන ලද්දේ පසුගිය අගෝස්තු මාසයේදී Science Advances සඟරාවේ පළ වූ නවතම අධ්‍යයනයකින් හෙළි දරව් වී තිබෙන කරුණුය.

වනාන්තර සහ වෙනත් පරිසර පද්ධති ඇතුළු හරිතවත් බවට හේතුවන ශාක වැස්මෙන් යුක්ත බොහෝ පරිසර පද්ධති සේවා සපයයි. ජෛව විවිධත්වය සඳහා වාසස්ථාන සැලසීම, ඔක්සිජන් සැපයීම, ආහාර නිෂ්පාදනය කරන ප‍්‍රාථමික නිෂ්පාදකයා ලෙස, සෞන්දර්යාත්මක බව යනාදි විවිධ ප‍්‍රයෝජනවලට අමතරව, දේශගුණ වෙනස් වීම වැළැක්වීම සඳහාද මෙම පරිසර පද්ධති වැදගත් වෙයි. එම පරිසර පද්ධති සේවා අඛණ්ඩව පවත්වාගැනීම සඳහා මෙම හරිතවත් පරිසර පද්ධතිවල පැවැත්ම හා වර්ධනය අත්‍යවශ්‍යය.

එහෙත් අප මාතෘකා කරගත් අධ්‍යයනයේදී චන්ද්‍රිකා ඡුායාරූප යොදාගනිමින් ලෝකයේ හරිතවත් බව වෙනස් වූ ආකරය පිළිබඳව කරුණු විමසා තිබෙයි. 1982 සිට 1998 වර්ෂය දක්වා වූ කාලයේදී ලෝකය පුරා වෘක්ෂලතා ආවරණයේ වර්ධනය වීමේ ප‍්‍රවණතාවයක් ලෝකය පුරාම පාහේ දැකිය හැකි වී ඇත. එහෙත් අදින් වසර විස්සකට පමණ පෙර එම තත්ත්වය හදිසියේම වාගේ නැවතී ඇත. එතැන් සිට ලෝකයේ වෘක්ෂලතා දැකිය හැකි භූ දර්ශනවලින් 59%ක් පමණ ප‍්‍රමාණයක දැකිය හැකි වූයේ දුඹුරු පැහැවීමේ ප‍්‍රවණතාවයකි හෙවත් එය ශාක වර්ධනයේ අඩුවීමකි.

මෙම තත්ත්වය අධ්‍ය්‍යනය සඳහා ඔවුන් ශාකවල රුක්වලලූ යොදාගනිමින්ද ශාක වර්ධනය පිළිබඳ මිණුම් කටයුතු සිදුකර ඇත. එහිදී පෙනීගොස් තිබෙන ආකාරයට, 1998 වර්ෂයෙන් පසුව ගෙවුණු කාලයේදී ලෝකයේ අධ්‍යයනය කළ ස්ථාන 171ක් අතරින් 100ක පමණ ශාකවල රුක්වලලූවල පළලෙහි සාමාන්‍යය අඩු වී තිබෙයි. ඒ 1998ට පෙර එවැනි අඩුවීමක් දැකිය හැකි වී නැත. මෙයින්ද ශාක වර්ධනයර අඩුවීමක් සිදු වී තිබෙන බව තහවුරු වී ඇත.

මෙමගින් පැවසෙන්නේ ලෝකයේ සෑම ප‍්‍රදේශයකම පාහේ දැකිය හැකි හරිතවත් බව අඩුවෙමින් පවත්නා බව නොවෙයි. නිදසුනක් ලෙස අධික ශීතල ස්වභාවය අඩු වී යාමත් සමඟ ආක්ටික් ප‍්‍රදේශය හරිතවත් වෙමින් පවතී. එවැනි තවත් හරිතවත් බව වර්ධනය වෙමින් පවත්නා වෙනත් කලාපද ලෝකයේ පවතී. එහෙත් සමස්තයක් ලෙස ගතහොත් ලෝකයේ දැකිය හැකි හරිතවත් ප‍්‍රදේශවලින් අඩකට අධික ගණනක හරිතවත් බව අඩුවෙමින් පවත්නා බව හෙවත් ශාක වර්ධනය අඩු වෙමින් ඇති බව මෙම අධ්‍යයනයෙන් පෙන්වා දෙයි.

කෙසේ වෙතත් ලෝකයේ වෘක්ෂලතා ආවරණයෙහි ගෝලීය අඩුවීම සිදු වී ඇති බව වාර්තාගත කරන පළමු අධ්‍යයනය මෙය නොවෙයි. 2010 වර්ෂයේදී Science සඟරාවේ පළ වූ අධ්‍යයනයකට අනුව ලෝකයේ භෞමික පරිසරයෙහි ශුද්ධ ප‍්‍රාථමික නිෂ්පාදනය (net primary production) 1982 සිට 1999 දක්වා කාලයේදී වර්ධනය වී ඇත. එහෙත් 2000-2009 අතර කාලයේදී මෙම අගය අඩු වී තිබෙයි. ඒ සඳහා බලපා ඇත්තේ ලෝකයේ දකුණු අර්ධගෝලයේ පැවති වියළි කාලගුණ තත්ත්වයයි. මෙම ශුද්ධ ප‍්‍රාථමික නිෂ්පාදනය මගින් ශාකවල ජෛව ස්කන්ධය ලෙස තැන්පත් වන වායුගෝලීය කාබන් ප‍්‍රමාණය පිළිබඳව අදහසක් ලබාගත හැකිය. (මූලාශ‍්‍රය - Science, DOI: 10.1126/science.1192666)

බලපාන හේතුව


ශාක වර්ධනය මෙසේ අඩු වී යෑම සඳහා හේතු වී තිබෙන බවට මෙම පර්යේෂකයන් විසින් පෙන්වා දෙන කරුණු මෙහිදී වැදගත් වෙයි. ඒ අනුව, වායුගෝලයේ දැකිය හැකි ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණය හෙවත් තෙතමනය අඩු වීම මෙම තත්ත්වය සඳහා හේතු වී තිබෙයි. එවැනි තත්ත්වයක් ඇති වී තිබෙන්නේ දේශගුණ වෙනස් වීම නිසාය.

මෙම තත්ත්වය වාෂ්ප පීඩන ඌනතාවය (vapor pressure deficit) ලෙසින් හඳුන්වනු ලබන අගය හා සම්බන්ධ විය හැකි බව දේශගුණ වාර්තා අනුව පැහැදිලි කර තිබෙයි. මෙමගින් අදහස් වන්නේ වායුගෝලයේ උපරිම ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණයක් පවත්නා විට ඇති කරනු ලබන පීඩනය හා ඇත්ත වශයෙන්ම වායුගෝලයේ පවත්නා පීඩනය වෙනසයි. වායුගෝලයේ සත්‍ය වශයෙන්ම පවත්නා ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණය අඩු වන විට මෙම ඌනතාවය ඉහළ යයි. මෙම ඌනතාවය ඉහළ නම් එය වායුගෝලීය නියඟයක් (atmospheric drought) ලෙස හඳුන්වනු ලැබෙයි. එවැනි අවස්ථාවකදී ශාක පත‍්‍රවල වායු හුවමාරුව සිදුකරන පූටිකා විවර වැසී යන අතර, එහි ප‍්‍රතිඵලයක් ලෙස ප‍්‍රභාසංස්ලේෂණ වේගය අඩු වෙයි. මෙහි ප‍්‍රතිඵලය වන්නේ ශාකවල වර්ධනය අඩු වීමය.

මෙම අධ්‍යයනය සඳහා ජගත් මට්ටමේ දේශගුණ දත්ත කට්ටල හතරක් පමණ සම්බන්ධ කරගෙන තිබෙයි. එහිදී හෙළි ව තිබෙන්නේ ලෝකයේ වෘක්ෂලතා ආවරණය දැකිය හැකි ප‍්‍රදේශ අතරින් 53%ක පමණ වාෂ්ප පීඩන ඌනතාවයේ කැපී පෙනෙන වර්ධනයක් 1990 දශකයෙන් පසුව දැකිය හැකි බවයි. එනම් වියළි වීමේ ස්වභාවයකි. පෙර සඳහන් කරන ලද 2010 අධ්‍යයනෙය්දී ද මෙම හරිතවත් බව නැවතීම හෝ අඩු වීම සඳහා හේතුව ලෙස වියළි ස්වභාවයක් පැවතීම හෙවත් ජලය හා සම්බන්ධ කරුණක් විය හැකි බව යෝජනා කර තිබිණි.

මෙසේ වායුගෝලයේ දැකිය හැකි ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණය අඩු වීමට බලපාන සාධක කිහිපයක් දේශගුණ වෙනස් වීම නිසා ඇති වූ ඒවාය. නිදසුනක් ලෙස සාගරය හරහා හමා එන සුළගේ වේගය අඩු වී තිබෙන අතර එහි ප‍්‍රතිඵලය වන්නේ ජලවාෂ්ප ගොඩබිම් ප‍්‍රදේශය හරහා ගමන් කිරීම අඩු වීමයි. මේ අනුව ශාක ආවරණය සහිත ප‍්‍රදේශවලට ලැබෙන ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණය අඩු වෙයි. එමෙන්ම මෙම පර්යේෂකයින් පෙන්වා දෙන පරිදි, ඉහළ යන උෂ්ණත්වය නිසාද යම් බලපෑමක් සිදුවෙයි. කිසියම් උෂ්ණත්වයකදී වායුගෝලයට රදවා ගැත හැකි උපරිම ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණයක් පවතී. එහෙත් භූමියේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යන විට වායුගෝලයට රදවා ගත හැකි ජලවාෂ්ප ප‍්‍රමාණය ඉහළ යයි. එවිට මෙහි සඳහන් වන වාෂ්ප පීඩන උෳනතාවය ද ඉහළ යයි.

මෙම තත්ත්වය අද වන විට බෙහෙවින් අඩු වී තිබෙන දේශගුණ සංශයවාදීන්ගේ තර්ක තවදුරටත් අසරණ කරන්නකි. දේශගුණ වෙනස් වීම, මිහිතලය උණුසුම් වීම නිදා ඇති වන බලපෑම් සැහැල්ලූ කිරීමට ඔවුන් දක්වන එක් තර්කයක් වන්නේ කාබන් ඩයොක්සයිඞ් වායුව ඉහළ ප‍්‍රමාණවලින් ඇති විට ශාක වර්ධනය වේගවත් වනු ඇති බවයි. මේ තත්ත්වය ලෝකයේ ආහාර සැපයුම සඳහා සුභවාදීව බලපාන බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. එහෙත් මෙම පර්යෛෂණයෙන් පෙනෙන්නේ එවැන්නක් සිදුනොවන බවයි.

මෙයට හේතුව විද්‍යාඥයන් විසින් පැහැදිලි කර තිබෙන්නකි. ඉහළ යන කාබන් ඩයොකසයිඞ් වායු සාන්ද්‍රණය, ශාකවලට ඵලදායී ලෙස බලපාන බව සත්‍යයකි. ඒ ශාකවල ආහාර නිෂ්පාදනය හෙවත් අස්වැන්න ඉහළ නැංවීම සඳහාය. එහෙත් එම සාධනීය බලපෑම දැකිය හැක්කේ කාබන් ඩයොක්සයිඞ් වායුව යම් සාන්ද්‍රණයක් දක්වා ඉහළ යනතෙක් පමණි. ශාකවල ආහාර නිෂ්පාදන ක‍්‍රියාවලිය සඳහා බලපාන සාධක අතර කාබන් ඩයොක්සයිඞ් යනු එක් සාධකයක් පමණකි. ඉහළ යන උෂ්ණත්වය, වෙනස්වන කාලගුණ තත්ත්ව, ජල සුලභතාවයේ ඇති වන වෙනස්කම් මෙහිදී බලපාන සෙසු සාධක අතර වෙයි.

එබැවින් බොහෝ පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී තිබෙන පරිදි සමස්තයක් ලෙස ගත් විට ලෝකයේ වෘක්ෂලතා අතරින් වැඩි ප‍්‍රමාණයකට දේශගුණ වෙනස් වීම නිෂේධනීය ලෙස බලපානු ඇති බව මෙම අධ්‍යයනයෙන්ද යළිත් පැහැදිලි කර ඇත. මීට කෘෂි භෝගද ඇතුළත් වෙයි. මෙම අධ්‍යයනය මගින් පෙනෙන්නේ මෙම තත්ත්වය අද වන විටද සිදුවෙමින් පවත්නා බවයි.


අනාගතයට අභියෝගයක්?


දේශගුණ ආකෘතිවලින් පෙන්වා දී තිබෙන පරිදි ලෝකය උණුසුම් වන විට ඉහත සඳහන් වාෂ්ප පීඩන ඌනතාවය දිගින් දිගටම වර්ධනය විය හැකිය. විශේෂයෙන් එළැඹෙන දශකවලදීද මෙම වායුගෝලීය නියඟය තවදුරටත් වර්ධනය වනු ඇත. පෙන්වා දී තිබෙන පරිදි එම තත්ත්වය මෙම ශතවර්ෂය අවසන් වන තුරුම පාහේ පැවතිය හැකිය. ඒ අනුව, එය ශාකවල වර්ධනය සඳහා සැලකිය යුතු නිශේධනීය බලපෑමක් ඇති කළ හැකිය.

මෙහි තිබෙන තවත් වැදගත්කමක් වන්නේ දේශගුණ වෙනස් වීම ශාකවල වර්ධනයට බලපාන අතර අඩුවෙමින් යන ශාක වර්ධන වේගය දේශගුණ වෙනස් වීමේ වේගයට බලපෑ හැකි වීමයි. වනාත්තර හා වෙනත් භූදර්ශනවල පවත්නා ශාක යනු වායුගෝලයෙන් කාබන් ඉවත් කර සංචිත කළ හැකි පද්ධතිය. එබැවින් ඒවා දේශගුණ වෙනස් වීම වැළැක්වීම සඳහා වැදගත් වන්නකි. එහෙත් ශාක වර්ධනය අඩු වීම යනු, කාබන් සංචිත කිරීම අඩුවීමකි. මෙය දේශගුණ වෙනස් වීම හා සම්බන්ධව පැහැදිලි අභියෝගයක් වනු ඇත.

මෑතකදී ප‍්‍රකාශයට පත් එක් පර්යේෂණ වාර්තාවකින් පෙන්වා දී තිබුණේ හෙක්ටයාර බිලියන 0.9ක ප‍්‍රමාණයක වනාන්තර වගා කළ හැකි නම්, මිනිසුන් විසින් නිපදවූ මුළු හරිතාගාර වායු ප‍්‍රමාණයෙන් තුනෙන් දෙකක් පමණ ඉවත් කිරීමට හැකි බවයි (මූලාශ‍්‍රය - Science, DOI: 10.1126/science.aax0848). එහෙත් ලෝකයේ ශාක වර්ධනයේ ගැටලූවක් සිදුවන්නේ නම් දේශගුණ වෙනස් වීම වැළැක්වීමේ අරමුණින් සිදුකරන වන වගාවල ඵලදායී බව අඩු වනු ඇති බව පැහැදිලිය.

එබැවින් වායුගෝලයේ තෙතමනය පිළිබඳව වැඩි අවධානයක් යොමු කළ යුතු සාධකයක් බව පැහැදිලිය.

මූලාශ‍්‍රය - Science Advances, DOI: 10.1126/sciadv.aax1396

පැරණිතම ආදිමානවයාගේ හිස්කබලක් සොයාගැනීම

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 2019.09.11, පි. 11 සහ 20 (Vidusara)

Vidusara - Not available online


නූතන මානවයාගේ මෙතෙක් දන්නා පැරණිතම පූර්වජයා ලෙස සැලකිය හැකි ආදිමානවයකුට අයත් හිස්කබලක් අප‍්‍රිකාවෙන් සොයාගැනීම පිළිබඳව පසුගිය මාසයේ වාර්තා විය. මෙය මානව පරිණාමය හා සම්බන්ධව වැදගත් හා දුර්ලභ සොයාගැනීමක් වනවා පමණක් නොව, එහි පැරණිකම පිළිබඳව සලකන විට ඉතා හොඳින් ආරක්ෂා වී තිබෙන පොසිලයක් බවද පෙනෙයි.

අප‍්‍රිකා මහාද්වීපයේ ඉතියෝපියාවේ පිහිටා තිබෙන වොර්සානෝ-මිල් (Woranso-Mille) නම් ප‍්‍රදේශයේ වයඹ දිගින් පිහිටි ස්ථානයක කැනීම් අතරතුර 2016 වර්ෂයේදී එක් පර්යේෂකයෙකුට ප‍්‍රදේශවාසියෙකු විසින් ගෙනැවිත් දුන් ආදිමානවයකුට අයත් උඩු හනු අස්ථියකින් මෙම සොයාගැනීම පිළිබඳ කතාව ආරම්භ වෙයි. එම ලැබුණු ස්ථානය වැඩිදුර පරීක්ෂා කිරීමෙන් පසුව උඩු හනුව ලැබුණු තැන සිට මීටර් 3ක් පමණ ඔබ්බෙන් තිබී හිස්කබලක කොටස් ලැබී ඇත. මේ පිළිබඳව සිදුකරන ලද වැඩිදුර විශ්ලේෂණවලින් එහි වැදගත්කම හෙළි වී තිබෙයි.


පැරණිම ආදිමානව පොසිලය?

මෙම හිස්කබල Australopithecus anamensis විශේෂයට අයත් ආදිමානවයකුගේ බවට විද්‍යාඥයින් විසින් නිගමනය කර ඇත්තේ මූලික වශයෙන් එහි රදනක දත, උඩුහනුව හා ශංඛක අස්ථිය (temporal bone) අස්ථියෙහි ව්‍යුහය හා වෙනත් ලක්ෂණ පදනම් කරගනිමිනි. එම හිස්කබලේ දින වකවානු අනුව එම ආදිමානවයා අදින් වසර මිලියන 3.8ක් පමණ කාලයකට පෙර ජීවත් වූ අයෙකි. රසායනික වශයෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධිත ගිනි කඳු ස්තර (chemically correlated volcanic layers) හා පුරාචුම්බක ස්තරායනය (palaeomagnetic stratigraphy) හා දින නියම කර තිබෙන ගිනි කඳු අළුවලින් සැදුණු පාෂාණ (tuff) පිළිබඳ දත්ත අනුව මෙම කාලනිර්ණය සිදුකර ඇත.

අදින් වසර මිලියන 4ත් 2ත් අතර කාලයේදී අප‍්‍රිකාවේ වාසය කළ මූලික ආදි මානව විශේෂය ලෙස සැලකෙන්නේ මෙම Australopithecus ගනයට අයත් ආදිමානවයන්ය. ඔවුන් අප මෙන්ම ඍජුව ගමන් කළ අතර එහෙත් මොළයේ ප‍්‍රමාණය නූතන මානවයාට වඩා කුඩා විය. Australopithecus ගනයට අයත් විශේෂ ගණනාවක් පිළිබඳ පොසිල සාධක කෙන්යාව හා ඉතියෝපියාව වැනි රටවලින් ලැබී තිබෙයි. ලෝක ප‍්‍රකට ආදිමානව පොසිලයක් වන ලූසී අයත් වන්නේ මෙම ගනයටම අයත් වන Australopithecus afarensis විශේෂයටය.

1995 වර්ෂයේදී මුලින්ම විස්තර කරන ලද, අප මාතෘකා කරගත් පොසිලය අයත් Australopithecus anamensis විශේෂය මෙතෙක් හෙළිදරව් වී තිබෙන වඩාත් පැරණිම ආදිමානව විශේෂයට අයත් පොසිලය වෙයි. ඔවුන් වාසය කර තිබෙන්නේ අදින් වසර මිලියන 4.2ත් 3.9ත් අතර කාලයේදී බව මෙතෙක් පිළිගැනිණි. මෙම ආදිමානව විශේෂය රුක්වාසී ජීවීතයෙන් ඉවත්ව දෙපා මත සංචරණය ආරම්භ කළ සමයේ විසූවන් බවටද විශ්වාස කරනු ලැබෙයි. එහෙත් ඔවුන්ගේ මුහුණ වානරයින්ගේ මෙන් නෙරා තිබීම, ශක්තිමත් හනු තිබීම, ප‍්‍රමාණයෙන් කුඩා මොළයක් තිබීම (එය නූතන මානවයකුගේ මොළය මෙන් හතරෙන් එකක් තරම්ය) වැනි ලක්ෂණ විශේෂයක් ගනියි.

එමෙන්ම මෙම විශේෂයට අයත් ආදිමානවයෙකුගේ මුහුණ කෙසේ වූයේද යන්න ගැන අදහසක් ලබාගැනීමට හැකි වූ අවස්ථාවක් ලෙසද මෙය සැලකෙයි. මෙම හිස්කබල යොදාගනිමින් මුහුණ ප‍්‍රතිනිර්මාණය කිරීමටද හැකියාව ලැබී තිබෙයි. පිරිමියෙකුට අයත් බව සිතිය හැකි වූ මෙම හිස්කකබල හිමි තැනැත්තා වියපත්ව මියගිය අයෙකි. එලෙස නිගමනය කිරීමට හේතුව වන්නේ දත් සැලකිය යුතු තරම් අධික ලෙස ගෙවී ගොස් තිබීමය.


පරිණාමය සඳහා වැදගත්කම


මෙම අනාවරණයත් සමඟ පරිණාමය පිළිබඳ මෙතෙක් පිළිගත් මතයකට යම් අභියෝගයක්ද එල්ල වී තිබෙයි.
සාමාන්‍යයෙන් පිළිගැනෙන පරිදි නූතන මානවයා අයත් වන අදින් වසර මිලියන 2.8කට පමණ පෙර කාලයකදී බිහි වූ බව සැලකෙන Homo ගනයේ මානවයින්ට පූර්වජයා වූයේ සුප‍්‍රකට ලූසී අයත් වන Australopithecus afarensis විශේෂයයි. එම විශේෂයේ පොසිල අතර වඩාත් මෑත ඒවා අදින් වසර මිලියන 3ක් පමණ කාලයකට අයත්ය. එය Homo ගනයේ මානවයින්ගේ සම්භවය හා ගැලපෙයි.

එහෙත් එම Australopithecus afarensis විශේෂයේ ආදිමානවයින්ගේ පූර්වජයා කවරෙක් වීද යන්න ගැන පොදු එකඟතාවයක් තිබුනේ නැත. එහෙත් මෙම ලිපියට මාතෘකා වූ පොසිලය අයත් Australopithecus anamensis විශේෂය Australopithecus afarensis විශේෂයේ පූර්වජයා බවට බොහෝ මානව විද්‍යාඥයින්ගේ මතය විය. එයට හේතුව වූයේ Australopithecus anamensis වඩා පැරණි වීමත් වඩා වානර ස්වරූපයත් ගැනීමත්ය. එසේ වූයේ නම් එම විශේෂ දෙක එකම කාලයක විසීමක් සිදුවිය නොහැකිය.

කෙසේ වෙතත් ඉතියෝපියාවෙන් මෙහි සඳහන් වන හිස්කබල සෙයාගැනීමත් සමඟ මේ පිළිබඳව යළිත් සිතා බැලීමට සිදුවන බව විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. මෙම නව සොයාගැනීමට අනුව Australopithecus anamensis ආදිමානවයාගේ වානර ලක්ෂණ අඩුවීමට පටන් ගෙන තිබීම සැලකිය යුතු කරුණකි. එම විශේෂයේ රදනක දත් කුඩා වීමට පටන් ගෙන තිබෙයි. රදනක දත් විශාල වීම වඩා පැරණි ආදිමානව පොසිලවල දැකිය හැකි විය. එමෙන්ම හා කම්මුල් අස්ථි කැපී පෙනෙන්නට ගෙන තිබිණි.

එබැවින් දැන් මෙම හිස්කබල සෙයාගැනීමත් සමඟ මෙම විශේෂ දෙක අතර කලින් සිතුවාට වඩා වෙනස්කම් තිබෙන බව දැන් හෙළි වී ඇත. එම වෙනස්කම් මෙන්ම මෙම හිස්කබලෙහි දින නිර්ණය වන වසර මිලියන 3.8ක් යන්නට අනුව පෙනෙන්නේ එම විශේෂ දෙක අවම වශයෙන් වසර 100,000ක පමණ කාලයක් එකට ජීවත් වී ඇති බවයි. ඒ අනුව Australopithecus afarensis විශේෂයේ පූර්වජයා ලෙස Australopithecus anamensis සැලකිය හැකිද යන්න ගැටලූවක් වෙයි. 

කෙසේ වෙතත් මේ පිළිබඳව වඩා තාර්කික පැහැදිලි කිරීමක් මෙම විද්‍යාඥයින් විසින්ම ඉදිරිපත් කර තිබෙයි. ඒ අනුව, Australopithecus anamensis විශේෂයේ ජීවීන් අතරින් වෙන්ව ගිය ගහනයක් Australopithecus afarensis බිහි වීමට හේතු වන්නට ඇත. අනෙක් කොටස තවදුරටත් Australopithecus anamensis ලෙස පැවත එන්නට ඇත. එවැනි තත්ත්වයක් ඇති වීමට හැකියාව තිබෙන භූ විෂමතාවයක් එකල තිබූ බවට ඕනෑ තරම් සාධක පවතී. දැඩි බෑවුම් සහිත කඳු, ගිනි කඳු හා ලාවා ගලායෑම් නිසා එකම විශේෂයක ගහන කිහිපයක් එකිනෙකාගෙන් හුදකලා වීමට හා පරිණාමය වීමට ඕනෑ තරම් අවස්ථා තිබී ඇත. එම විශේෂ දෙක එකම කාලයක විසීම සිදුවිය හැක්කේ එවැනි තත්ත්වයක් තුළය.

මේ අයුරින් Homo ගහනයේ පූර්වජයා හැකි ආදිමානව විශේෂ දෙකක් එක් කලක විසූ බවට සාධක හමුවීම නිසා එයින් කුමන විශේෂයක් Homo ගනයේ පූර්වජයා වීද යන්න නිගමනය කිරීම තරමක දුෂ්කර එකක් කරයි. මෙය පරිණාමය වඩා සංකීර්ණ එකක් කරන බවද පෙනෙයි. එමෙන්ම මේ පිළිබඳව දැනට ඇති සාධක මගින් අවසන් නිගමනයකට පැමිණීමට අපහසුය. 

කෙසේ වෙතත් එක් කරුණක් පැහැදිලිය. මෙම හිස්කබල නිසා Australopithecus anamensis යනු මේ වන විට අප දන්නා පැරණිතම ආදිමානව විශේෂය බවට දැන් සැකයක් නැති තරම්ය. එබැවින් මෙම සොයාගැනීම මානව පරිණාමය හා සම්බන්ධව වැදගත් සොයාගැනීමකි.

මූලාශ‍්‍රය - Nature, DOI: 10.1038/s41586-019-1513-8 හා 10.1038/s41586-019-1514-7