Monday, March 20, 2017

කලාඳුරු නො හඳුනන නූතන පරපුර

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 08.03.2017, පි. 5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2017/03/08/feature1.html


දිනක්‌ ගෙවත්තක පැළෑටි සම්බන්ධව කාන්තාවන් තිදෙනකු අතර සිදු වූ කතාබහක්‌ අසා සිටින්නට මට සිදු විය. කොළඹට ආසන්න ප්‍රදේශයක ගෙවත්තක්‌ පිරිසිදු කරමින් සිටි, ගමක ඉපදී නගරයට සංක්‍රමණය වූ වැඩිහිටි කාන්තාවක්‌ කිසියම් පැළෑටියක්‌ පෙන්වා කලාඳුරු පැළෑටියක්‌ බව අනෙක්‌ කාන්තාවන්ට පැවසුවා ය. ඉන්පසු ඇති වූ සාකච්ඡාව මට ඇසුණු දෙබසයි. දේශීය වෙදකමේ දී උදරාබාධවලට ඖෂධයක්‌ ලෙස කලාඳුරු යොදාගන්නා බව ඇය දැන සිටි බව පෙනිණි. එහෙත් වයසින් තිස්‌ හතළිස්‌ ගණන්වල පසු වූ, කොළඹට තදාසන්න ප්‍රදේශවල හැදුණු වැඩුණු අනෙක්‌ කාන්තාවන් දෙදෙනා කලාඳුරු පැළෑටිය ගැන මෙන්ම එහි ඖෂධීය භාවිතය ගැන ගැන දැන නො සිටි අතර ඔවුන් දෙදෙනා ඒ බවක්‌ විශ්වාස කළ බවක්‌ පෙනුණේ ද නැත.

කලාඳුරු ශාකය නො හඳුනන අතර ම ඔවුන් දෙදෙනා එය වල් පැළෑටියක්‌ සේ සලකන බව කතාබහ අනුව පැහැදිලි විය. ඒ අතරින් වයසින් අඩු කාන්තාව අවධාරණය කළේ තණකොළ පැළයක්‌ වැනි බැවින් ද, හැම තැන ම හැදෙන බැවින් ද ඒ පැළය බේත් පැළයක්‌ විය නොහැකි බවකි. ඊට වඩා වියපත් අනෙක්‌ කාන්තාව විහිළුවට මෙන් යෝජනා කළේ එසේ නම්, එම පැළවලින් යුෂ ගෙන හදාගත් ඔසුව පළමුව පෙර කී වැඩිහිටි කාන්තාවට පානය පිණිස ලබා දී බලන්නට ය.

ඔවුන් ගේ මේ කතාබහට පාදක වූ ශාකය සැබෑ කලාඳුරු ශාකය ද යන්න මට ඒ අවස්‌ථාවේ දී නිරීක්‌ෂණය කළ නොහැකි වුවත් ඉන් මට එක්‌ කරුණක්‌ පැහැදිලි විය. සාමාන්‍යයෙන් අත් බෙහෙත් සඳහා මෙරට වැසියන් යොදාගත් ඖෂධීය වැදගත්කමක්‌ ඇති ශාකයක්‌ වන කලාඳුරු වැනි ශාක නො හඳුනන පිරිස්‌ අර්ධ නාගරික ප්‍රදේශවල ජීවත් වන බවයි. කලාඳුරු සම්බන්ධව පාසල් විෂය මාලාවේ ද සඳහන් වන බවක්‌ මතකයේ තිබේ. ඉන් එක්‌ කරුණක්‌ වන්නේ ධාවක ශාකයක්‌ ලෙස වන අතර අනෙක්‌ කරුණ වන්නේ මුල්වල දැකිය හැකි ආකන්දයයි.

සාමාන්‍යයෙන් අපේ රටේ පහතරට ප්‍රදේශවල තෙත් කලාපයේ දැකිය හැකි Cyperaceae කුලයට අයත් ඒක වාර්ෂික ශාකයක්‌ වන කලාඳුරු Cyperus rotundus නම් විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හැඳින්වේ. එය අපේ රටේ මෙන්ම ඉන්දියාව ඇතුළු රටවල් ගණනාවක ම දැකිය හැකි ය. මේ ශාකය ඖෂධීය ශාකයක්‌ ලෙස රටවල් ගණනාවක ම භාවිත වේ.




භාවිතයෙන් ඈත් වන බෙහෙත් පැළෑටි පිළිබඳ දැනුම


මේ සිදුවීම ඖෂධ පැළෑටි පිළිබඳ දැනුම ජනතාව අතරින් භාවිතයෙන් ඈත් වීම පිළිබඳව අපි දේශීය වෛද්‍ය ක්‌ෂේත්‍රයේ නියෑළි විද්වතුන් කිහිප දෙකන හා වෙනත් හිතවතුන් හා සමාජජාල ඔස්‌සේ සකච්ඡාවට ලක්‌ කළෙමු. එහි දී හෙළි වූ කරුණක්‌ වූයේ, නාගරික ප්‍රදේශ මෙන්ම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ද තත්ත්වය මේ හා සමාන බවයි. ජනතාව බෙහෙත් පැළෑටි භාවිතයෙන් ඈත් වීම නිසා ඒ පිළිබඳ දැනුම ද ක්‍රමයෙන් ඈත් වෙමින් තිබේ.

සමාජ ජාලයක්‌ ඔස්‌සේ එක්‌ හිතවතකු අප හා පැවසූ පරිදි තම වත්ත සුද්ද කිරීම සඳහා ගෙන්වාගන්නා ගම්වල එදිනෙදා කුලියක්‌ කරන අය ගෙන් ඔහු ගේ වත්තේ ඇති බෙහෙත් පැළෑටි බේරාගැනීම සඳහා ඔහු ද දවස පුරා ඒ අය හා රැඳිය යුතු වේ. නැත හොත් සිදු වන්නේ කලක්‌ තිස්‌සේ අමාරුවෙන් වවාගත් බෙහෙත් පැළෑටි ඔවුන් ගේ නොදැනුවත්කම නිසා විනාශ වී යැමයි. ගම්වල වැසියන් අතර පවා ගෙවත්තක තිබිය යුතු ඖෂධීය පැළ ඇති දැනුම නොමැති වීම නිසා ඒවා ද වල් පැළ ගණයට ම එක්‌ කර විනාශ කර දමන ආකාරයක්‌ දැකිය හැකි ය.

අපේ රටේ දැකිය හැකි ඖෂධීය වටිනාකමක්‌ සහිත සමහර ශාක මේ ආකාරයෙන් වල් පැළෑටි සේ සලකනු ලැබීම පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ යුතු බව පෙනේ. එයට හේතුව වල් පැළෑටි ලේබලය නිසා කිසියම් ආකාරයකින් ප්‍රයෝජනයකට ගත හැකි ආකාරයේ ශාක ද විනාශ වී යා හැකි වීමයි. ඒවා ප්‍රයෝජනයට ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය කරන දැනුම නොමැති වීම තුළ මේ ගැටලුව තවදුරටත් උග්‍ර විය හැකි ය.

මේ පිළිබඳව අප හා අදහස්‌ දැක්‌වූ ආයුර්වේද වෛද්‍ය ඩැනිස්‌ටර් එල්. පෙරේරා මහතා පැවසුවේ, වරක්‌ කෘෂිකර්ම බලධාරීන් වල්පැළෑටි ලෙස ප්‍රකාශනයකට ඇතුළත් කර තිබූ ශාක විශේෂ සියයක්‌ පමණ අතරින් 60%ක්‌ පමණ ප්‍රමාණයක්‌ ම ඖෂධීය ශාක වූ බවයි. මේ අනුව එවැනි බලධාරීන් අතින් දැනුම ලබන ගොවීන් විසින් ඒවා වගා බිමෙන් ඉවත් කරනු ලැබීම එක්‌ අතකට පුදුමයට කරුණක්‌ නො වේ. අවාසනාව වන්නේ ඔවුන් කාලයක්‌ තිස්‌සේ මේ ඖෂධ භාවිත කළ පරම්පරාවකට අයත් ජනතාවක්‌ වීම ය.

ඖෂධ ශාක දැනුම ඈත් වන්නේ ඇයි?


ඖෂධ ශාක පිළිබඳව සාමාන්‍ය ජනතාව අතර ඇති දැනුම ඔවුන් වෙතින් ඈත් වන්නේ භාවිතයට නො ගැනීම නිසා බව අපි පෙර සඳහන් කළෙමු. එසේ ඖෂධීය ශාක භාවිත නො වන්නේ කුමක්‌ නිසා ද යන්න ගැන විමසූ විට පෙනෙන්නේ දේශීය වෙදකමේ අත් බෙහෙත්වලින් අප ශීඝ්‍රයෙන් ඈත් වෙමින් ඇති බවයි. මේ තත්ත්වයට බලපා ඇත්තේ බොහෝ රෝගාබාධ සඳහා බටහිර වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබාගැනීමට යොමු වීම ය. අද වන විට නාගරික මෙන්ම ග්‍රාමීය සමාජයේ ද මේ තත්ත්වය දැකිය හැකි ය. සුළු අසනීප හා ආබාධ සඳහා නිවසේ දී සිදු කළ හැකි අත්බෙහෙත් කෙරෙහි යොමු වීම තවදුරටත් අඩු වෙමින් පවතී. සෙම්ප්‍රතිෂ්‍යාව හා උගුර ආශ්‍රිත ආබාධ හැර වෙනත් කිසිදු රෝගයක්‌ සඳහා නිවසේ දී සිදු කළ හැකි දේශීය වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර හා අත් බෙහෙත් සිදු කරන ආකාරයක්‌ දැන් දැකිය හැක්‌කේ කලාතුරකිනි. එය බොහෝ දුරට කොත්තමල්ලි හා පස්‌පංගුව වැනි ප්‍රතිකාර සඳහා සීමා වී ඇත. එහෙත් මේ සුළු ආබාධ සඳහා ද ප්‍රතිකාර ලෙස, වෙළෙඳපොළෙන් ගෙන ආ ක්‌ෂණික ව භාවිත කළ හැකි කලින් සැකසූ විවිධ ප්‍රතිකාර වර්ග භාවිතය ඉහළ යමින් ඇති බව අධ්‍යයනවලින් පෙනී ගොස්‌ තිබේ. එයට හේතුව කාලය සමග ඇති තරගය හා වෙළෙඳ ප්‍රචාරය මගින් පාරිභෝගික සිත් තුළ ඇති කර තිබෙන විවිධ අදහස්‌ විය හැකි ය.

මේ නිසා අතීතයේ එදිනෙදා සුළු රෝගාබාධ සඳහා අත් බෙහෙත් සෑදීම සඳහා යොදාගත්, කාලය විසින් පරීක්‌ෂාවට ලක්‌ කරන ලද අත් බෙහෙත් වර්ග රැසක්‌ ම මේ වන විට සාමාන්‍ය ජනතාව අතර භාවිතයෙන් ඈත් වී ඇත. මේ නිසා ඒ සඳහා යොදාගත් ඖෂධීය ශාක වර්ග ද ගෙවත්තෙන් හා වටපිටාවෙන් ඈත් වෙමින් තිබේ. මෙය ගම්වලට පවා පොදු කරුණක්‌ සේ සැලකිය හැකි ය. මේ ලිපිය ආරම්භයේ දී අප දැක්‌වූ නිදසුන මේ සඳහා මනා නිදසුනකි. (එහෙත් ඇතැම් රෝගාබාධ හා සම්බන්ධව දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමයේ ප්‍රතිකාර විශේෂයෙන් සොයා යන ආකාරය දැකිය හැකි ය. නිදසුනක්‌ ලෙස කැඩුම් බිඳුම් ප්‍රතිකාර හා සර්ප විෂ ප්‍රතිකාර අපට හඳුනාගත හැකි ය.)

මේ තත්ත්වයට පිළියමක්‌ ලෙස යම් යම් මට්‌ටම්වලින් ඔසු පැළ හා අත් බෙහෙත් වර්ග හඳුන්වා දීම සඳහා වූ වැඩපිළිවෙළ ක්‍රියාත්මක වී නැතිවා නො වේ. දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා කටයුතු කරන රාජ්‍ය ආයතන ඒ සඳහා යම් යම් කටයුතු සිදු කර ඇත. ආයුර්වේද දෙපාර්තමේන්තුව ගෙවත්තේ ඇති ඖෂධ පැළෑටි ගැන දැනුවත් කිරීම හා ඒවා භාවිත කිරීම ගැන විවිධ වැඩපිළිවෙළ වරින්වර ක්‍රියාත්මක කර ඇත. එහෙත් ඒවා අපේක්‌ෂිත අරමුණු කරා ළගා වූයේ ද යන්න සැකසහිත ය. නිදසුනක්‌ වශයෙන් ගත් විට 1990 දශකයේ මැද භාගයේ දී ආයුර්වේද දෙපාර්තමේන්තුව මගින් 'ගෙවත්තෙන් ඔසු' නමින් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ආරම්භ කළ පොත් පෙළෙහි අරමුණ වූයේ ගෙවත්තේ තිබිය හැකි ශාක ඖෂධ එදිනෙදා ජීවිතයේ දී භාවිත කළ හැකි ආකාරය ගැන තොරතුරු සැපයීම ය. සරල බසින් ඒ ගැන විස්‌තර කර ඇති එම පොත් පෙළේ පළ වූය් එක්‌ පොත් පිංචක්‌ පමණක්‌ වීම අවාසනාවකි.

එසේ ම නිවසේ දී වුවත් සාදාගෙන භාවිත කළ හැකි අත් බෙහෙත් පිළිබඳව විශ්වසනීය වූ පොත් පත් විවිධ ආයතන මගින් පළ කර තිබේ. එහෙත් ගැටලුව ඇත්තේ කෙතරම් පිරිසක්‌ මේවා භාවිත කරන්නේ ද යන්න ය. බොහෝ විට ඒ සඳහා යොමු වන්නේ ඒ පිළිබඳ දැනුවත් හා අත්දැකීම් සහිත වූ පිරිස්‌ පමණකි. සෙසු අය මෙවැනි අත් බෙහෙත් භාවිත කිරීමට පෙලඹෙන්නේ නැති තරම් ය. මෙය අවධානය යොමු කළ යුතු අංශයකි.

එසේ ම පාසල් මට්‌ටමින් හා පරිසරය පිළිබඳ දැනුම හරහා මෙවැනි දැනුම පාසල් සිසුන් වෙත ලැබී ඇත. බොහෝ පාසල්වල ඔසු උයන් ද පිහිටුවා ඇත. ඒ නිසා අඩු වශයෙන් පාසල් සිසු සිසුවියන් අතරින් උනන්දුවක්‌ දක්‌වන යම් ප්‍රමාණයක්‌ හෝ ඖෂධීය ශාක පිළිබඳ දැනුවත් වේ. එහෙත් අවාසනාවකට මෙන් මේ දැනුම ප්‍රායෝගිකව භාවිත කිරීම සඳහා මේ සිසුනට අවස්‌ථාවක්‌ හෝ නිදසුනක්‌ සිය නිවසේ දී ලැබේ ද යන්න සැකසහිත ය. (පාසලේ දී ලබාගන්නා දැනුම ප්‍රායෝගික ජීවිතයේ දී යොදාගත නොහැකි වීම පරිසර අධ්‍යාපනය හමුවේ ඇති බරපතළ පොදු ප්‍රශ්නයකි). අද ජීවත් වන තරුණ පරපුර මෙන්ම මැදි වයසේ පරපුර අතරත් සැලකිය යුතු පිරිසක්‌ ඖෂධ පැළෑටි නො හඳුනන හා භාවිත නො කරන පරපුරකට අයත් සේ සැලකිය හැකි බවක්‌ අපට සිතෙන්නේ මේ නිසා ය.

http://www.vidusara.com/2017/03/08/feature1.html

Tuesday, March 14, 2017

තඹ නිසා වැනසීමට නියමිත මෙස්‌ අයිනාක්‌ පුරාවිද්‍යා උරුමය

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 01.03.2017, පි. 7 (Vidusara, p. 7)

http://www.vidusara.com/2017/03/01/feature3.html



මෙස්‌ අයිනාක්‌ යනු ඇෆ්ගනිස්‌ථානයේ ලෝගාර් පළාතේ පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයයකි. කාබුල් නගරයේ සිට කිලෝමීටර් 40ක පමණ දුරක්‌ අග්නිදිග දිශාවට වන්නට පිහිටා ඇති, ගහකොළ නොමැති මුඩුබිමක්‌ බඳු මේ නිම්න භූමිය කරුණු දෙකක්‌ නිසා වැදගත් වෙයි. එයින් එකක්‌ වන්නේ ඇෆ්ගනිස්‌ථානයේ පිහිටා ඇති විශාලතම තඹ නිධියක්‌ එහි පිහිටි නිසා ය. එය ලෝකයේ පිහිටි උකහා නො ගත් විශාලතම තඹ නිධියක්‌ ලෙස ද හැඳින්වේ. දෙවැන්න වන්නේ අතීතයේ පැවැති සේද මාර්ගයේ වැදගත් තැනක පිහිටා තිබූ නගරයක්‌ ලෙස හඳුනාගෙන ඇති මේ ස්‌ථානයේ පිහිටා තිබූ බෞද්ධ පුදබිමක නටබුන් විශාල ප්‍රමාණයක්‌ ද හඳුනාගෙන තිබීම ය. උක්‌ත තඹ නිධිය භාවිතයට ගැනීම සඳහා ගන්නා උත්සාහය නිසා මේ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමය මේ වන විට විනාශ වී යැමේ තර්ජනයට ලක්‌ ව ඇත.

ඇෆ්ගනිස්‌ථානයේ පෂ්තෝ භාෂාවෙන් මේ ස්‌ථානයට ලබා දී ඇති නම වන මෙස්‌ අයිනාක්‌ (Mes Aynak) යන්නෙහි අර්ථය වන්නේ කුඩා තඹ ප්‍රභවය හෙවත් කුඩා තඹ ළිඳ යන්න ය. එතැනින් ලැබී ඇති සාධක අනුව ඈත අතීතයේ සිට මේ ස්‌ථානයෙන් තඹ නිස්‌සාරණය කර ඇති බව පෙනේ. පුරාවිද්‍යඥයන් අනාවරණය කර ඇති ආකාරයට මේ ස්‌ථානය ජනාවාස වූයේ ද, පසු කලක බෞද්ධ පූජනීය ස්‌ථානයක්‌ වීමට ද හේතුවක්‌ වී ඇත්තේ ද මේ තඹ නිධියයි. මෙහි පැවැති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණ තඹ නිස්‌සාරණය නිසා පොහොසත් තත්ත්වයක තිබී ඇති බව ඔවුන් ගේ අදහස වේ. විශේෂයෙන් කිසියම් ආකාරයක ආගමික නායකත්වයක්‌ (theocracy) යටතේ එවැනි තත්ත්වයක්‌ පවතින්නට ඇති බවට විද්‍යඥයන් විසින් යෝජනා කරනු ලැබ ඇත.

පුරාවිද්‍යා නටබුන් සොයාගැනීම


මේ ස්‌ථානයේ පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සොයාගනු ලැබෙන්නේ අහම්බෙනි. 1963 වර්ෂයේ දී ලෝගෝර් ප්‍රාන්තයේ භූවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක යෙදුණු භූ විද්‍යාඥයකු මෙස්‌ අයිනැක්‌ ගමට ඉහළින් පිහිටා තිබූ තඹ සහිත විශාල නිධිය ගවේෂණය කිරීමට පැමිණි අවස්‌ථාවේ දී වැළලී ගිය පැරැණි බෞද්ධ නගරයක නටබුන් එහි ඇති බව අනාවරණය කළේ ය. පොදු වර්ෂ පළමු සහස්‍රකයේ මුල් කාලයට පමණ අයත් බවට ඔහු සිතූ මේ නටබුන් පැතිර ගිය ප්‍රදේශය ඔහු සිතූ පරිදි අඩු වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 6ක්‌ පමණ විශාල ප්‍රදේශයක ව්‍යාප්ත ව තිබිණි. එසේ ම එම විද්‍යාඥයා මේ නගරය පැරැණි සේද මාර්ගයේ වැදගත් නගරයක්‌ ලෙස නිවැරැදිව අනුමාන කර තිබිණි.

මේ නටබුන් සම්බන්ධ මූලික සමීක්‌ෂණ ඇෆ්ගන් පුරාවිද්‍යාඥයන් එකල ම ආරම්භ කළ අතර. ඒවා සිතියම් සැකසීම හා පරීක්‌ෂණ අගල් කැණීම් ආදියට සීමා විය. මේ ප්‍රදේශයේ පුළුල් විශාල පරිමාණයේ කැණීමක්‌ සිදු කිරීමට පෙර ඇෆ්ගනිස්‌ථානයේ සිවිල් අර්බුද සමය ආරම්භ විය. 1978 වර්ෂයේ සිදු වූ මාක්‌ස්‌වාදී කුමන්ත්‍රණයේ සිට, සෝවියට්‌ ආක්‍රමණය, ඉස්‌ලාම් අන්තවාදී අර්බුදය දක්‌වා ආදි වශයෙන් බොහෝ කාලයක්‌ තිස්‌සේ එරට පැවැති හා තවමත් හරිහැටි නිමා වී නැති සිවිල් අර්බුද නිසා මේ පුරාවිද්‍යා ස්‌ථානයේ කිසිදු කාර්යයක්‌ සිදු වූයේ නැති තරම් ය. එහෙත් සෝවියට්‌ ආක්‍රමණ සමයේ මේ ප්‍රදේශයෙන් තඹ ලබාගැනීම පිළිබඳව පරීක්‌ෂණ සිදු ව ඇත. ඒ සඳහා ඔවුන් සකස්‌ කළ එක්‌ උමගක්‌ පසු කලක මේ නිම්නය තලේබාන් සටන්කරුවන් ගේ පුහුණු ප්‍රදේශයක්‌ වූ කාලයේ දී ඔවුන් ගේ ආරක්‌ෂිත ස්‌ථානයක්‌ ලෙස යොදාගත් බව ද වාර්තා වී ඇත.

යළිත් අවධානයට


යළිත් වරක්‌ මෙස්‌ අයිනාක්‌ ප්‍රදේශය ක්‍රමවත් ලෙස පුරා විද්‍යාඥයන් ගේ අවධානයට ලක්‌ වන්නේ 2004 වර්ෂයේ දී ය. එවිට ඔවුනට අනාවරණය වූ කරුණක්‌ වූයේ පුරාවස්‌තු කොල්ලකරුවන් ගේ ග්‍රහණයට එම ප්‍රදේශය ලක්‌ ව තිබූ බවයි. ඒ සඳහා සංවිධානාත්මක පිරිස්‌ පැමිණ ඇති බව මේ පිළිබඳ කරුණු විමසූ අය ගේ විශ්වාසය වූ අතර, ඔවුන් ඇතැම් විට යාබද පාකිස්‌ථානය හා සම්බන්ධකම් ඇති පිරිස්‌ බව ද ප්‍රකාශ වී ඇත. ඔවුන් දමා ගොස්‌ තිබූ ශේෂ අනුව, පුරාවිද්‍යඥයන් නිගමනය කළේ ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අයත් බුදුපිළිම වැනි පුරාවස්‌තු මේ කොල්ලයට ලක්‌ ව ඇති බවයි.

මේ වන විට මෙස්‌ අයිනාක්‌ යනු ඉතා වැදගත් බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමයක්‌ බවට පිළිගැනීමක්‌ ඇති වී තිබිණි. එය ඇෆ්ගන් රජයේ පාලනයට නතු වීමත් සමග ඊට යම් ආරක්‌ෂාවක්‌ ලබා දී තිබුණු අතර ක්‍රමවත් පුරාවිද්‍යාත්මක අධ්‍යයන ආරම්භ විය. ඒ සමග එකිනෙකට වෙනස්‌ වූ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්‌ථාන ගණනාවක්‌ මේ බිමෙන් සොයාගන්නා ලදි. මේ නිම්නයෙන් අවම වශයෙන් පුරාවිද්‍යාත්මක සංකීර්ණ 19ක්‌ අනාවරණය කරගෙන ඇති අතර, ඊට බෞද්ධ ස්‌තූප ගණනාවක්‌, ආරක්‌ෂිත ආරාම සංකීර්ණ ගණනාවක්‌, මෙන්ම වෙනත් ආගමික ස්‌ථාන කිහිපයක්‌ ද, සිවිල් ගොඩනැගිලි සංකීර්ණ ද අයත් වේ. එසේ ම අතීතයේ සිට මේ ස්‌ථානයෙන් තඹ ලබාගත් බවට සාධක ලෙස තඹ උණු කළ ස්‌ථාන, සකස්‌ කළ ස්‌ථාන ආදිය හමු වී ඇත. විවිධ පුරාවස්‌තු රාශියක්‌ ද මේ ස්‌ථානයෙන් ලැබී ඇත.

මේ කරුණු අනුව අනාවරණය වූයේ මේ ස්‌ථානය පොදු වර්ෂ පූර්ව පළමු වැනි සියවසේ සිට පොදු වර්ෂ දහ වැනි සියවස පමණ දක්‌වා ජනාවාස ව පැවැති ඉතා වැදගත් බෞද්ධ ජනාවාසයක්‌ වූ බව ය. චීනයේ සිට බෞද්ධ භික්‌ෂූන් හා උගතුන් ආගමික හා වෙනත් දැනුම සොයා පැරැණි භාරතයට පැමිණි සේද මාර්ගයේ වැදගත් නැවතුමක්‌ ලෙස මේ පැරැණි නගරය ඒ අනුව හඳුනාගන්නා ලදි.

තඹ නිධියෙන් තර්ජනයක්‌


මේ ආකාරයෙන් පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳව අවධානය යොමු ව පවතින අතර මෙස්‌ අයිනාක්‌ වෙත තවත් පිරිසක ගේ අවධානය යොමු විය. 2008 වර්ෂයේ දී චීන සමාගම් දෙකක්‌ (එකක්‌ රජයට සම්බන්ධ සමාගමකි) මේ නිම්නයේ විශාල ප්‍රදේශයක්‌ වසර 30ක කාලයක්‌ සඳහා බදු ගත්තේ එහි ඇති තඹ නිස්‌සාරණය කිරීම සඳහා ය. ඔවුන් ගේ ඇස්‌තමේන්තු අනුව මේ නිම්නයේ ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 100ක්‌ පමණ වටිනා තඹ ඇති අතර, ඔවුන් ඒ සඳහා ඩොලර් බිලියන 3ක මුදලක්‌ බදු ලෙස ගෙවා ඇත. මෙය එවකට පැවැති ඇෆගන් රජය සැලකුවේ එරට පවත්නා දුර්වල ආර්ථිකය ගොඩනැගීම සඳහා ලැබුණු මහගු අවස්‌ථාවක්‌ ලෙස ය. මේ මූලික බදු ආදායම, ඉන් ලැබෙන රැකියා අවස්‌ථා, දිගු කාලීනව රජයට ලැබෙන රජයේ බද්ද ආදිය එරටට අස්‌වැසිල්ලක්‌ වූ බව පෙනිණි. වේගවත් සංවර්ධනයක යෙදෙන චීනයට අවශ්‍ය වූයේ විවිධ ඛනිජ සම්පත් ය. චීනය ඇෆ්ගනිස්‌ථානයේ විශාලතම ආයෝජකයෙකි.

මේ තඹ නිස්‌සාරණ සැලසුම් නිසා තවමත් නිසි ලෙස අධ්‍යයනයට ලක්‌ ව නැති මෙස්‌ අයිනාක්‌ පුරාවිද්‍යා ස්‌ථානය, එවැනි අධ්‍යයනයකට පෙර සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ වී යැමේ අවදානමක්‌ ඇත. ඒ නිසා පුරාවිද්‍යාඥයන් හා මේ පිළිබඳ උනන්දුවක්‌ දක්‌වන පිරිස්‌ අතර මේ පිළිබඳ සාකච්ඡාවක්‌ ඇති වී තිබෙන්නේ වසර කිහිපයක පටන් ය. ඔවුන් ඒ පිළිබඳව විවිධ මට්‌ටමින් කටයුතු කරන අතර මේ ගැන Saving Mes Aynak නමින් වාර්තා චිත්‍රපටයක්‌ ද ලෝකය පුරා තිරගත වී තිබේ. මේ පුරාවිද්‍යා ස්‌ථානයේ විශාලත්වය හා වැදගත්කම නිසා මේ තර්ජනය ඇතැම් විට දක්‌වා ඇත්තේ තලේබාන්වරුන් විසින් බාමියාන් බුදු පිළිම විනාශ කිරීම හා සමාන ව ය.

මෙහි ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙසින් මෙස්‌ අයිනාක්‌ ප්‍රදේශයේ කඩිනම් ගලවාගැනීමේ පුරාවිද්‍යාත්මක කටයුතු මාලාවක්‌ ක්‍රියාත්මක කර ඇත. ඒ සඳහා චීනය, ඇමෙරිකාව හා ලෝක බැංකුව ආධාර ලබා දී ඇත. එමගින් කළ හැක්‌කේ කඩිනමින් කැණීම් කරමින් පුරාවස්‌තු නිරාවරණය කරගැනීම හා ඉවත් කරගැනීම බව පෙනේ. මේ සඳහා නවීනතම තාක්‌ෂණය යොදාගෙන ඇතත් එහි සේවය කරන්නේ සීමිත පිරිසක්‌ පමණකි. එබැවින් තඹ නිධිය නිස්‌සාරණය මහා පරිමාණයෙන් ආරම්භ වීමට පෙර මේ සමස්‌ත ප්‍රදේශය ක්‍රමානුකූල ව කැණීම අවසන් කළ හැකි ද යන්න මෙහි ඇති ගැටලුව වේ.

එසේම කැණීම්වලින් හමු වන සියල්ල ආරක්‌ෂා කරගැනීම ද ගැටලුවකි. ඒ සියල්ල කෞතුකාගාරවල තබාගැනීම ද ගැටලුවක්‌ බව දක්‌වා ඇති අතර ඒවා ආරක්‌ෂා කරගැනීම ද ඇෆ්ගනිස්‌ථානය වැනි රටවලට ගැටලුවක්‌ බව ප්‍රකාශ වී ඇත.

තඹ නිස්‌සාරණය නිසා ඇති විය හැකි පාරිසරික ගැටලු පිළිබඳව ද මේ වන විට අවධානය යොමු ව ඇත. 2012 වර්ෂයේ දී ආරම්භ වීමට නියමිත වූ තඹ නිස්‌සාරණ කටයුතු මෙතෙක්‌ පමා වීමට එක්‌ හේතුවක්‌ වූයේ ජලය නොමැති වීම බව නැෂනල් ජියෝග්‍රැෆික්‌ සගරාවේ 2015 වර්ෂයේ පළ වූ ලිපියක දක්‌වා තිබිණි. තඹ නිපදවීම ආරම්භ වුව හොත් ප්‍රදේශයේ ජල මට්‌ටම පහළ යා හැකි බව ද පෙන්වා දී ඇත. දැනට සිදු ව ඇති පරීක්‌ෂණ කැණීම්වලින් පසුව ප්‍රදේශයේ ජල මට්‌ටම අඩි හයකින් පමණ පහළ ගිය බව මෙස්‌ අයිනාක්‌ ප්‍රදේශවාසීන් පවසා තිබේ. එසේ ම තඹ නිස්‌සාරණයේ දී ඇති විය හැකි පරිසර දූෂණය ගැන ද මේ වන විට අවධානය යොමු ව පවතී.

මේ ප්‍රදේශය තවමත් තර්ජනයට පත් ප්‍රදේශයකි. ඒ තලේබාන් ත්‍රස්‌තවාදය නිසා ය. තඹ නිධිය නිස්‌සාරණය පිළිබඳ කටයුතු පමා වීමට ද එය හේතු විය. පසුගිය දෙසැම්බරයේ දී තලේබාන් සංවිධානය මේ තඹ නිධිය ප්‍රදේශයට ප්‍රහාර එල්ල නො කරන්නැයි සිය සෙබළුන්ට ප්‍රසිද්ධියේ උපදෙස්‌ ලබා දී තිබූ බව ෆොaබ්ස්‌ සගරාවේ වාර්තාවක්‌ සඳහන් කරයි. කලක්‌ තිස්‌සේ මෙස්‌ අයිනාක්‌ නිම්නය පිහිටි ප්‍රදේශය ප්‍රහාරවලට පවා ලක්‌ විය. චීනය 2014 වර්ෂයේ පමණ සිට තලේබාන් සංවිධානය සමග රහස්‌ සාකච්ඡා කරමින් සිටින බව ෆොaබ්ස්‌ සගරාවේ එම ලිපිය වැඩිදුරටත් සඳහන් කළේ ය. මේ ගැන ඔවුන් පවසන්නේ චීන සමාගමක්‌ ලවා මේ බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක උරුමයේ නටබුන්වල විනාශය කඩිනම් කරවීම තලේබාන් සංවිධානයේ අරමුණක්‌ විය හැකි බවයි.

ඡායාරූපය: Jerome Starkey (Flickr: Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Mes_Aynak#/media/File:Mes_Aynak_Jerome_Starkey.jpg)

http://www.vidusara.com/2017/03/01/feature3.html

Thursday, March 2, 2017

ට්‍රම්ප් ගේ ඇමෙරිකාව,දේශගුණ වෙනස්‌ වීම හා විද්‍යාව

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 15.02.2017, පි. 14-15

http://www.vidusara.com/2017/02/15/feature2.html

ඇමෙරිකාවේ නව ජනාධිපති ලෙස ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් පත් වීමෙන් පසු ඉදිරියේ දී දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳව ඇති විය හැකි බලපෑම් ගැන දැඩි සාකච්ඡාවක්‌ මේ වන විට ඇති වී තිබේ. ඊට හේතු වී ඇත්තේ ජනාධිපතිවරණ සමයේ දී දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳව ට්‍රaප්‍රකාශ කළ දේ ය. ඉන් එකක්‌ වූයේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම චීනය විසින් ඇති කරන ලද මිථ්‍යාවක්‌ බවයි. එසේ ම තමන් බලයට පත් වූ පසුව දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳ පැරිස්‌ ගිවිසුමෙන් ඇමෙරිකාව ඉවත් වන බව ද පෙන්වා දී තිබිණි. ට්‍රම්ප් ප්‍රකට වූයේ දේශගුණ සංශයවාදියකු හෙවත් දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධ විද්‍යාත්මක දැනුම ප්‍රශ්න කරන්නකු ලෙස ය. ඔහු ගේ කණ්‌ඩායමේ සමීපතමයන් බොහෝ දෙනා ද එබඳු අය ලෙස ප්‍රකට වූවන් විය. එසේ ම ෙµdසිල ඉන්ධන කර්මාන්තයට සහයෝගය දෙන ප්‍රතිපත්තියක්‌ ඔහු අනුගමනය කළ අතර, ඔහු ගේ ප්‍රබල ආධාකරුවන් අතර ද එවැනි අය දැකිය හැකි විය.

ධනේෂ් විසුම්පෙරුමමේ නිසා බලයට පත් වූ පසුව ට්‍රම්ප් කුමන ආකාරයකින් කටයුතු කරනු ඇති ද යන්න ගැටලුවක්‌ වී තිබිණි. මේ වන විට ට්‍රම්ප් පාලනය විසින් ගනු ලැබ ඇති පියවර නිසා ඇති වී තිබෙන තත්ත්වය කෙසේ ද යන්න ඇමෙරිකාවට මෙන්ම සමස්‌ත ලෝකයට ද වැදගත් වේ.

රාජ්‍ය ආයතනවලට බලපෑම් කිරීම


ජනාධිපති ධූරයේ වැඩ භාරගත් පසුව ට්‍රම්ප් දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධ ව ගත් පියවර කිහිපයක්‌ වාර්තා විය. එරට පාරිසරික ආරක්‌ෂණ ඒජන්සිය (Environmental Protection Agency) සම්බන්ධව ඇති වී තිබෙන අර්බුදය මෙවැනි එක්‌ ගැටලුවකි.

එ්ජන්සියේ වෙබ් අඩවියේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම හා සම්බන්ධ වෙබ් පිටුවේ ඇති තොරතුරු ඉවත් කරන ලෙස ට්‍රම්ප් පාලනය නියම කර ඇති බව පළමුව මාධ්‍ය මගින් වාර්තා වූ කරුණ ය. එහෙත් මහජනතාව හා මාධ්‍ය ඔස්‌සේ ඇති වූ ප්‍රචාරයත් සම`ග ට්‍රම්ප් පාලනය මඳක්‌ පසුබා ඇති බව පෙනේ. පසුව වාර්තා වූයේ එහි ඇතුළත් තොරතුරු සමාලෝචනයකට ලක්‌ කරන බව ය. අප මේ සටහන තබන පෙබරවාරි මස 10 දින වන විට ද අදාළ වෙබ් පිටුව එ්ජන්සි වෙබ් අඩවියේ දැකිය හැකි ය (www.epa.gov/climatechange). කෙසේ වෙතත් ඉදිරියේ දී මේ වෙබ් අඩවියට කුමක්‌ සිදු වේ ද යන්න අපැහැදිලි ය.

එ්ජන්සිය මුහුණ පා ඇති අභියෝගය එය ඉක්‌මවා යයි. එහි මීළ`ග ප්‍රධානියා ලෙස නම් කර ඇති ස්‌කොට්‌ පෘයිට්‌ යනු පරිසර දූෂකයන් වෙනුවෙන් ඒජන්සියට එරෙහි ව වාර ගණනාවක්‌ ම අධිකරණ ක්‍රියාමාර්ග ගත් අයෙකි. එ් අනුව කුමන ආකාරයේ ප්‍රතිසංස්‌කරණ එහි ඇති වේ ද යන්න ගැටලුවකි. ට්‍රම්ප් ජනාධිපතිවරණ සමයේ පැවසූ දේ අනුව ගත් විට එ්ජන්සිය අහෝසි කිරීම, මධ්‍යම (පෙඩරල්) රජය විසින් ඊට ලබා දෙන ප්‍රතිපාදන කප්පාදු කිරීම හා එහි බලතල විමධ්‍යගත කර ප්‍රාන්තවලට පැවරීමට කටයුතු කිරීම සිදු විය හැකි බව පැවසේ. කෙසේ වෙතත් එම`ගින් කරන ලද සාධනීය කාර්යභාරයට යම් යම් බාධා ඇති විය හැකි බව නම් ඉතා පැහැදිලි ය.

එසේ ම පාරිසරික ආරක්‌ෂක එ්ජන්සිය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන අධ්‍යයන ප්‍රසිද්ධ කිරීමට පෙර සමාලෝචනය කළ යුතු බවට ද නියම කර තිබේ. මෙවැනි ම නියෝගයක්‌ ඇමෙරිකාවේ කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවට ද නියෝග කර ඇති බව ද පුවත්පත්වල පළ විය. මෙය අදාළ පර්යේෂණ විස්‌තර ආදිය මාධ්‍ය වෙත ලබා දීම පාලනය කිරීමට දරන ප්‍රයත්නයක්‌ බව පැහැදිලි ය. මෙසේ සමාලෝචනය කිරීමට යන්නේ ට්‍රම්ප් ගේ දේශපාලන හිතවාදීන් පිරිසක්‌ බව ද වාර්තා වේ. ඒ අනුව විද්‍යාත්මක දැනුම දේශපාලන අධිකාරියේ බලපෑමට ලක්‌ කිරීමක්‌ සිදු වෙමින් පවත්නා බව පෙනේ.

පාරිසරික එ්ජන්සියේ කටයුතු එරට නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්‌ඩලයේ කමිටුවක්‌ හමුවේ තදින් විෙච්චනයට ලක්‌ ව ඇත. එහි නියෝග දේශපාලනීකරණය වූ විද්‍යාවක්‌ බවට චෝදනා එල්ල වී ඇති අතර, ආයතනයේ තීරණ ගැනීමේ ක්‍රමවේදයේ ප්‍රතිසංස්‌කරණ ඇති කිරීමට යෝජනා කර ඇත. ඒ අනුව එ්ජන්සියේ කටයුතුවල යම් පාලනයක්‌ සිදු කිරීම නව රජයේ අපේක්‌ෂාව බව පැහැදිලි ය. එසේ ම ඒජන්සියේ උපදේශක මණ්‌ඩලය සමබර නොමැති බවට ද ඔවුන් චෝදනා එල්ල කර ඇත.

ඇතැම් ඇමෙරිකානු රාජ්‍ය ආයතන ට්‍රම්ප් ගේ ජයග්‍රහණයෙන් පසුව ස්‌වයං වාරණයක්‌ ක්‍රියාත්මක කළ බවක්‌ දැකිය හැකි ය. නිදසුනක්‌ ලෙස ගත හොත්, රෝග පාලනය හා වැළැක්‌වීම සඳහා වූ මධ්‍යස්‌ථානය (Central Disease Control and Prevention) නම් ආයතනය කලක්‌ තිස්‌සේ සංවිධානය කළ දේශගුණ වෙනස්‌ වීමේ සෞඛ්‍ය බලපෑම් නම් සමුළුවක්‌ හදිසියේ අවලංගු කළේ ට්‍රම්ප් ජනාධිපති ධූරයේ දිව්රුම් දීමට පෙරතුව ය. එය පැමිණෙන පරිපාලනයේ හැඩරුව දන්නා බැවින් කළ ස්‌වයං වාරණයක්‌ විය හැකි බවට අදහස්‌ පළ වී තිබේ.

ධවල මන්දිර වෙබ් අඩවිය


ධවල මන්දිර වෙබ් අඩවියේ මෙතෙක්‌ තිබූ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳ පිටුව (www.whitehouse.gov/energy/climatechange) ඉවත් කරන ලද්දේ ට්‍රම්ප් පාලනයේ පළමු දින කිහිපය ඇතුළත ය. පෙබරවාරි 10 දින වන විට ද අදාළ පිටුවේ කිසිදු දත්තයක්‌ නොමැත. ඔබාමා පාලනය යටතේ එහි තිබූ තොරතුරු හිටපු ජනාධිපති බැරැක්‌ ඔබාමා හා සම්බන්ධ "ඔබාමා ලේඛනාගාරය" නම් වෙබ් අඩවියක්‌ වෙත (https://obamawhitehouse.archives.gov) යොමු කර ඇත. එහෙත් වෙනත් වැදගත් මූලාශ්‍ර ද ඉන් ඉවත් කර ඇති බව ඇතැම් වාර්තා සඳහන් කරයි. ඔබාමා පාලනය යටතේ ධවල මන්දිර වෙබ් අඩවියේ තිබූ තොරතුරු වෙනුවට ට්‍රම්ප් ගේ බලශක්‌ති ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ තොරතුරු දැකිය හැකි ය.

දේශගුණ ගිවිසුම් හා ඇමෙරිකාව


දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධ ජගත් උත්සාහයට බලපෑම් කළ හැකි පියවර ද ට්‍රම්ප් විසින් ගනු ලබන බව ප්‍රකාශ වී ඇත. පැරිස්‌ ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීමට ට්‍රම්ප් ගේ පාර්ශ්වය විසින් ලබා දෙන ලද පොරොන්දුව එවැන්නකි. එ් සඳහා යම් කලක්‌ ගත විය හැකි නමුත් එය සිදු වනු ඇති බව ට්‍රම්ප් ගේ සමීපතම ආධාරකරුවකු වන, ඔහු විසින් පරිසර ආරක්‌ෂක එ්ජන්සිය පරිවර්තනය කිරීම සඳහා පත් කරන ලද උපදේශකයකු ලෙස පැවසෙන මයිරන් එබෙල් පවසා තිබිණි. ඔහුට අනුව ට්‍රම්ප් දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳ එක්‌සත් ජාතීන් ගේ රාමුගත සම්මුතියෙන් ද ඉවත් වීමට අදහස්‌ කරන බව පැවසේ.

කෙසේ වෙතත් ට්‍රම්ප් විසින් රාජ්‍ය ලේකම් ධූරයට පත් කරන ලද රෙක්‌ස්‌ ටිලර්සන් පැරිස්‌ ගිවිසුම සම්බන්ධයෙන් වෙනස්‌ අදහසක්‌ පළ කර ඇති බව පෙනේ. ඔහුට අනුව ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීම එ් පිළිබඳ කටයුතුවලට සම්බන්ධ වීමට ඇමෙරිකාව සතු අවස්‌ථාව අහිමි කරගැනීමකි. පැරිස්‌ ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීම ඇමෙරිකාවට අන්තර්ජාතික වශයෙන් ඇති තත්ත්වය නො සලකා හැරීමක්‌ වන අතර ම, එය ඇමෙරිකාව සතු ව ඇති පිළිගැනීමට ද ගැටලුවක්‌ විය හැකි ය. මේ නිසා පැරිස්‌ ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීම කඩිනමින් සිදු නො වීමට ද අවස්‌ථාවක්‌ තිබේ. ජනාධිපතිවරණයට පෙර දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳව ට්‍රම්ප් දැක්‌වූ අදහස්‌ ජනාධිපතිවරණයෙන් පසුව වඩාත් මෘදු බවට පත් ව ඇති බව ඇතැම් විශ්ලේෂකයන් සඳහන් කර ඇති බව මෙහි ලා සටහන් කළ යුතු වේ.

අනෙක්‌ අතට වර්තමාන දේශගුණ සටන සම්බන්ධව ඇමෙරිකාව ගන්නා පියවර හා එයට ලෝකයේ සෙසු රටවල් කුමන ආකාරයකින් ප්‍රතිචාර දක්‌වනු ඇති ද යන්න මත දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධ සටනේ අනාගතය තීරණය විය හැකි ය.

මේ අතර පසුගිය සතියේ වාර්තා වූ පරිදි ට්‍රම්ප් ගේ නායකත්වය යටතේ ඇමෙරිකාව කුමන පියවර ගත්ත ද, හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා වූ සටනට නායකත්වය ලබා දීමට යුරෝපය සූදානම් බව යුරෝපා කොමිසමේ බලශක්‌ති ප්‍රධානියා පවසා ඇත. මෙය වැදගත් ප්‍රකාශයක්‌ වන්නේ යුරෝපය මේ නායකත්වය මේ දක්‌වා ද ලබා දී ඇති බැවිනි.

එසේ ම අන්තර් ජාතික අරමුදල් සඳහා ඇමෙරිකාව ලබා දෙන ආදාර කපා හරින බවට ට්‍රම්ප් කළ ප්‍රකාශ ද වැදගත් ය. එසේ සිදු වුව හොත් ඉදිරියේ දී දියුණු වන රටවල් විවිධ කටයුතුවලට යොදාගැනීමට අපේක්‌ෂා කළ මුදල් අඩු විය හැකි ය. නිදසුනක්‌ ලෙස දේශගුණ වෙනස්‌ වීමට හැඩගැසීමට ලබා දීමට අපේක්‌ෂා කරන අරමුදල සඳහා ඇමෙරිකාව ලබා දීමට අදහස්‌ කර තිබූ ඩොලර් බිලියන 3ක මුදල කපා හරින බව පැවසේ. එම මුදල් ඇමෙරිකානුවන් වෙනුවෙන් යොදවන බව ඔහු ලබා දුන් පොරොන්දුවකි. ඉදිරි අරමුදල් සැපයීම පිළිබඳ ඇති විය හැකි ගැටලු එ් හා සම්බන්ධව කටයුතු කරන පිරිස්‌වල අවධානයට මේ වන විට ද ලක්‌ ව ඇති කරුණකි.

මේ වන විට කාබන් බද්දක්‌ ම`ගින් විමෝචන අඩු කිරීමේ ක්‍රමවේදයක්‌ ද යෝජනා වී තිබේ. එය ඉදිරිපත් ව ඇත්තේ රිපබ්ලිකන් පාක්‌ෂික සෙනෙට්‌ සභිකයන් පිරිසක්‌ වෙතිනි. එහි දී කාබන් බද්දක්‌ මඟින් විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා සියලු ම අංශවල නිෂ්පාදකයන් පෙලඹවීම සිදු කිරීමට අපේක්‌ෂිත ය. එමඟින් එකතු වන මුදල ජනතාව වෙත ලබා දීමේ ක්‍රමවේදයක්‌ සැලසුම් කර තිබීම දේශපාලනමය අරුතකින් කර ඇති බව පෙනේ. මෙය ප්‍රායෝගිකව සිදු කළ හැකි නම් සාර්ථක විය හැකි බව ඇතැම් පාර්ශ්ව සිතුව ද, කාබන් විමෝචන අඩු කිරීම පිළිබඳ ක්‍රමවේදයකට නව පරිපාලනය එක`ග වේ ද යන්න පළමුව විසඳාගත යුතු ගැටලුවකි. එසේ ම ලෝකය වෙනස්‌ ම`ගක්‌ ගන්නා අතර, යළිත් මෙවැන්නක්‌ වෙත යොමු වීම තත්ත්වය තරමක්‌ සංකීර්ණ කරන්නකි.

දේශගුණ අහිතකර ක්‍රියාමාර්ග


මේ අතර හිටපු ජනාධිපති බැරැක්‌ ඔබාමා විසින් ක්‍රියාත්මක කරන ලද පිරිසිදු බලශක්‌ති සැලසුම (Clean Pදwer Plan) නම් සැලසුම ද ට්‍රම්ප් ගේ විවේචනයට ලක්‌ වූවකි. දේශීය වශයෙන් හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීමට හා දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පාලනයට සුදුසු ම ක්‍රියාමාර්ගය සේ සැලකෙන මේ හා සම්බන්ධ නීති අහෝසි කරන බවට ට්‍රම්ප් මැතිවරණ පොරොන්දුවක්‌ දී තිබිණි. එ් යටතේ ප්‍රධාන ලෙස ම සිදු කිsරීමට නියමිත ව තිබුණේ විදුලි බලාගාර ආශ්‍රිත විමෝචන සීමා කිරීම ය. එමඟින් පිරිසිදු බලශක්‌තිය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට සැලසුම් කර තිබිණි.

එහෙත් මේ වන විට ෙµdසිල ඉන්ධන පාලනය සඳහා ඔබාමා ගෙන තිබූ පියවර අහෝසි කිරීම සඳහා ට්‍රම්ප් පාලනය කටයුතු කරමින් තිබේ. ස්‌වදේශිකයන් ගේ ප්‍රදේශවලට සිදු විය හැකි හානිය හා පරිසරයට සිදු විය හැකි හානිය වැනි කරුණු මෙන්ම පොසිල ඉන්ධන ප්‍රවර්ධනය නො කිරීමේ ඔබාමා ගේ පිළිවෙත යටතේ ඔබාමා පාලනය විසින් ක්‍රියාත්මක නො කරනු ලැබීමට තීරණය කර තිබූ ආන්දෝලනාත්මක තෙල් නළ දෙකක්‌ පිළිබඳ සිදුවීම මීට නිදසුනකි. මේ සඳහා අනුමැතිය ලබා දීමට ට්‍රම්ප්ට අපේක්‌ෂාව ඇති බව පෙනේ. ඊට අදාළ පියවර මේ වන විටත් නව පාලනය මඟින් ගෙන තිබේ.

විද්‍යාව හමුවේ ඇති අභියෝගය


ඉහත දැක්‌වූ පරිදි දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධව කටයුතු කරන ආයතන පිළිබඳව ගෙන ඇති පියවර ද, සංක්‍රමණිකයන් සම්බන්ධව ට්‍රම්ප් අනුගමනය කරන ප්‍රතිපත්ති ද නිසා විද්‍යාවට ඇති විය හැකි බලපෑම් ගැන ඇමෙරිකාවේ මෙන්ම ලෝකය පුරා විද්‍යාඥයන් ගේ නොමඳ අවධානය යොමු වී ඇත.

ඉහත කී ආකාරයෙන් ඇමෙරිකානු රාජ්‍ය අයතනවල වෙබ් අඩවිවලට පැනවීමට ගිය වාරණයේ අරමුණ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධ තොරතුරු මහජනතාව වෙත සන්නිවේදනය කිරීම වැළැක්‌වීම විය හැකි ය. මෙය විද්‍යා සන්නිවේදනය හා අධ්‍යාපනයට ද බලපාන්නකි. විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් ලැබෙන දැනුමට ප්‍රවේශ වීමට සීමා පැනවීම විද්‍යාඥයන්ට මෙන්ම පුරවැසියන්ට ද ඇති අයිතියක්‌ නො සලකා හැරීමක්‌ සේ දක්‌වා තිබේ. එසේ ම මේ ආයතනවලින් සිදු කරන ලද පර්යේෂණවලින් හෙළි ව ඇති කරුණු හෙවත් සාධක මත පදනම් වූ දැනුම නො සලකා හැරීමට ගන්නා උත්සාහයක්‌ විද්‍යාවේ අභිවෘද්ධියට හේතු නො වන බව පැහැදිලි ය.

එසේ ම එම ආයතනවලට සැපයෙන අරමුදල් පාලනය කිරීම ම`ගින් පර්යේෂණ පැවැත්වීම පාලනය කළ හැකි බව පැහැදිලි කරුණකි. තවත්a වාර්තාවක සඳහන් වූ ආකාරයට නැවත සිදු කළ නොහැකි ආකාරයේ පර්යේෂණ ම`ගින් තීරණ ගැනීම පවා විවේචනයට ලක්‌ ව තිබේ. එහෙත් මේ පිළිබඳව කරුණු දක්‌වන එ් ආයතනවලට හා විශ්ව විද්‍යාලවලට සම්බන්ධ විද්‍යාඥයන්ට අනුව ඇතැම් පර්යේෂණ එසේ නැවත සිදු කිරීම පහසු නො වේ. විශේෂයෙන් වසර 10ක්‌ හෝ ඊට වැඩි කාලයක්‌ සිදු කළ අධ්‍යයන නැවත සිදු කිරීම විශාල කාලයක්‌ හා ධනයන් වැන වන කාර්යයකි. එසේ ම මහජනතාව යොදාගත් අධ්‍යයනයක්‌ යළිත් එ් ආකාරයෙන් ම සිදු කිරීම ද කළ නොහැක්‌කකි.

අනෙක්‌ අතට ට්‍රම්ප් හඳුන්වා දී ඇති සංක්‍රමණික පාලන නියෝග ම`ගින් ද ඇමෙරිකාවේ සෞඛ්‍ය ක්‌ෂේත්‍රයට හා විද්‍යාවට හානි සිදු විය හැකි බව දක්‌වා තිබේ. එයට හේතුව ඇමෙරිකාවේ සිටින වෛද්‍යවරුන් හා විද්‍යාඥයන් අතරින් සැලකිය යුතු පිරිසක්‌ වෙනත් රටවලින් සංක්‍රමණය වූවන් වීම ය. පසුගිය සතිය වන විට ට්‍රම්ප් ගේ සංක්‍රමණික නීති අධිකරණ නියෝග ම`ගින් අත්හිටුවා තිබිණි.

මෙවැනි ම උත්සාහයක්‌ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම නො සලකා හළ තවත් රිපබ්ලිකන් පාක්‌ෂික ජනාධිපතිවරයකු වූ ජෝර්ඡ් බුෂ් පාලනය යටතේ ද ක්‍රියාත්මක වී ඇත. ඔහු ගේ අට වසරක පාලන කාලය ඇතුළත ඇමෙරිකාවේ නාසා හා පාරිසරික ආරක්‌ෂණ ඒජන්සිය වැනි රාජ්‍ය ආයතනවල සේවය කළ විද්‍යාඥයන් 1,600ක්‌ පමණ පිරිසකට විවිධ ආකාරයේ අවවාද කිරීම් ලැබී ඇති බව සමීක්‌ෂණයකින් හෙළි වී තිබිණි. එ් ප්‍රධාන වශයෙන් ම දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධ ව තොරතුරු සන්නිවේදනය කිරීමේ දී ය.

මේ තත්ත්වය විද්‍යාව වැනි දැනුමක්‌ පිළිබඳව වුව ද දේශපාලන බලපෑම් ඇති විය හැකි ආකාරය සම්බන්ධව කදිම නිදසුනකි. රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති විද්‍යාවේ අනාගතයට බලපෑමක්‌ ඇති කළ වෙනත් මෙවැනි අවස්‌ථා ඉතිහාසයේ තිබී ඇත. ඇතැම් විට විද්‍යාත්මක දැනුමට අතීතයේ ඇති වූ බලපෑම් මීට වඩා විශාල ය. එහෙත් අද ඇති වී තිබෙන අභියෝගය වෙනස්‌ හා බරපතළ වූවක්‌ සේ සැලකිය හැකි ය.

විද්‍යාඥයන් හා එ් පිළිබඳ උනන්දුවක්‌ දක්‌වන පිරිස්‌ ට්‍රම්ප් පාලනයට එරෙහි ව විරෝධතා දැක්‌වීමට පටන්ගෙන ඇත්තේ මේ නිසා ය. විද්‍යාඥයන් කැරලි ගැසිය යුතු කාලය පැමිණ ඇතැයි ලෝක ප්‍රකට දේශගුණ විද්‍යාඥයකු වන මහාචාර්ය මයිකල් මාන් පවසා ඇත. ඔහු පවසන ආකාරයට ඇමෙරිකාව යළිත් ගමන් කරමින් සිටින්නේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම නො පිළිගන්නා කාලයක්‌ වෙත ද යන්න ගැටලුවකි. පර්යේෂණවල නියෑළෙමින් හා උගන්වමින් සිටින විද්‍යාඥයන් වීදි බැස උද්ඝෝෂණය කිරීමට පටන්ගෙන ඇත.

අනෙක්‌ අතට ඇමෙරිකානු ජනතාව ද ට්‍රම්ප් ගේ පියවර ගැන කැමැත්තක්‌ දක්‌වන්නේ ද යන්න සැක සහිත ය. යේල් විශ්වවිද්‍යාලය ම`ගින් සිදු කරන ලද සමීක්‌ෂණයකට අනුව ට්‍රම්ප් ගේ ඡන්දදායකයන් අතරින් බහුතරයක්‌ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සිදු වෙමින් තිබෙන බව විශ්වාස කරතිs. ට්‍රම්ප්ට ඡන්දය දුන් පිරිස අතරින් 49%ක්‌ පමණ එසේ සිතන බව පෙනෙන්නට තිබේ. එය සිදු නො වන බව විශ්වාස කරන්නේ 30%ක්‌ තරම් අඩු පිරිසකි. එසේ ම එම සමීක්‌ෂණයේ දී හෙළි වූ පරිදි ඡන්දදායකයන් අතරින් 47%ක්‌ පමණ පිරිසක්‌ සිතන්නේ පැරිස්‌ ගිවිසුම වැනි ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් සම`ග කටයුතු කළ යුතු බව ය. එසේ ම වඩා මෑතක දී ක්‌විනිපියෑක්‌ විශ්වවිද්‍යාලය ම`ගින් සිදු කරන ලද තවත් සමීක්‌ෂණයකට අනුව ඇමෙරිකානුවන් අතරින් 61%ක්‌ තරම් පිරිසක්‌ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම වැළැක්‌වීම සඳහා ක්‍රියාත්මක වන නීතිරීති ඉවත් කිරීමට විරුද්ධ ය. එවැන්නකට පක්‌ෂ වන්නේ එරට ජනතාව ගෙන් 29%ක්‌ තරම් පිරිසක්‌ පමණකි.

ලෝක ප්‍රකට ඉරණම් දින ඔරලෝසුවේ (Doomsday Clock) වේලාව තත්ත්පර 30කින් ඉදිරියට ගෙන යැමට පසුගිය ජනවාරි මස පරමාණුක විද්‍යාඥයන් ගේ බුලටිනය ගත් තීරණයට ද ට්‍රම්ප් ගේ කටයුතු හේතු වී ඇත. මෙතෙක්‌ රාත්‍රී 11(57(00 ලෙස තිබූ එහි වේලාව රාත්‍රී 11(57(30 ලෙස මධ්‍යම රාත්‍රිය හෙවත් විනාශයට වඩාත් ආසන්න ලෙස සකස්‌ කරන ලදි. එ් සඳහා හේතු වූ කරුණු අතර ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යැම තවදුරටත් සිදු වීම හා දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳව තවදුරටත් කටයුතු කළ යුතු වීම ද එක්‌ සාධකයකි. ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් න්‍යෂ්ටික ආයුධ පිළිබඳව කළ ප්‍රකාශ, දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳ විද්‍යාත්මක දැනුම ගැන අවිශ්වාසය පළ කිරීම හා ඇමෙරිකානු ජනාධිපතිවරණය හා සම්බන්ධ සිදුවීම් නිසා මතු ව ඇති ජගත් මට්‌ටමේ අස්‌ථාවර බව ද එ් සඳහා හේතු වී ඇති බව එ් පිළිබඳව නිකුත් කර ඇති නිවේදනයේ දැක්‌වේ.

"විද්‍යාව සඳහා පා න`ගමු" මහා පාගමන


අද දවසේ විද්‍යාව පොදුවේ මුහුණ පා ඇති මේ අභියෝග සැලකිල්ලට ගෙන විද්‍යාව වෙනුවෙන් වූ පාගමනක්‌ "විද්‍යාව සඳහා පා නගමු" (March for science) යන තේමාව ඔස්‌සේ සංවිධානය කිරීමට කටයුතු කර තිබේ. එහි අරමුණ වන්නේ විද්‍යාත්මක ප්‍රජාවේ විරෝධය පළ කිරීම හා විද්‍යාත්මක දැනුමේ ඇති වැදගත්කම ස්‌ථාපනය කිරීම ය.

එ් සඳහා තෝරාගෙන ඇත්තේ අප්‍රේල් 22 දිනට යෙදෙන මිහිතල දිනයයි. මේ අනුව එදින සාධක සහිත ප්‍රතිපත්ති සඳහා සහයෝගය දීම ප්‍රවර්ධනය කරමින් විරෝධතා රැළියක්‌ ඇමෙරිකාවේ අගනුවර වන වොෂින්ටන් ඩීසීහි දී පැවැත්වෙනු ඇත. එ් හා සමගාමීව එරට වෙනත් නගරවල ද එවැනි රැළි ද පැවැත්වීමට තීරණය කර තිබේ. මේ සඳහා ඇමෙරිකාව පුරා වෙසෙන විද්‍යාඥයන් ගේ සහභාගිත්වය අපේක්‌ෂා කරන අතර, විද්‍යාවට ආදරය කරන හා උනන්දුවක්‌ දක්‌වන සාමාන්‍ය ජනතාව ගේ ද සහයෝගය මීට ලබාගැනීමට සංවිධායකයන් අදහස්‌ කරන බව පෙනේ. මේ සඳහා සමාජ ජාල හා අනතර්ජාලය පදනම් කරගත් ප්‍රචාරක ව්‍යාපාරයක්‌ දියත් කර තිබේ. මේ හා සමගාමීව ලෝකයේ සෙසු රටවල ද රැළි පැවැත්වීමට සංවිධායකයන් අපේක්‌ෂා කරන බව පැහැදිලි ය. (www.marchforscience.com වෙබ් අඩවිය බලන්න.)

විශේෂයෙන් එරට මධ්‍යම රජයේ පිළිවෙත් මේ සඳහා හේතු වී ඇත. ඇමෙරිකානු කොන්ග්‍රසය මෙන්ම ජනාධිපතිවරයා ගේ ප්‍රතිපත්ති ද විද්‍යාවට එතරම් හිතවත් නො වන තත්ත්වයක්‌ තුළ මෙවැන්නක්‌ ඇති වේ. මෙහි දී විද්‍යාවේ පුළුල් පරාසයක්‌ උද්ඝෝෂකයන් ගේ අවධානයට යොමු ව තිබේ. වැඩි අවධානයක්‌ යොමු ව ඇත්තේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳව වුව ද, විද්‍යාව හමුවේ ඇති අභියෝගය ද මෙහි දී අවධානයට ලක්‌ ව ඇති කරුණකි. විශේෂයෙන් දැනුම සන්නිවේදනයට හා ප්‍රතිපාදන කපා හැරීම වැනි පියවර හමුවේ සිදුවිය හැකි අනර්ථකර ප්‍රතිඵල ඔවුන් ගේ අවධානයට ලක්‌ ව ඇත.

මේ පා ගමනට තෝරාගෙන ඇති දිනය ද වැදගත් ය. මිහිතල දිනය ඇමෙරිකාවේ එක්‌ වෙනසක ආරම්භය විය. එ් 1970 වර්ෂයේ දී එවකට ඇමෙරිකාවේ පැවැති පාරිසරික අර්බුදය හේතුවෙන් ජනතාව වීදි බැසීම නිසා ය. ඇමෙරිකාවේ පරිසර දූෂණය වළක්‌වා සංරක්‌ෂණයට හේතු වූ නීතිරීති හා ආයතන පද්ධතියක්‌ ඇති කිරීමට එදා ඇමෙරිකාව පුරා සිදු වූ විරෝධතා රැල්ල ප්‍රයෝජනවත් විය. නිදසුනක්‌ ලෙස ගත හොත්, ඇමෙරිකාවේ පරිසර ආරක්‌ෂාවට හේතු වූ නීති පද්ධති ගණනාවක්‌ හා මෙන්ම පාරිසරික ආරක්‌ෂණ එ්ජන්සිය ඇති වූයේ එම වසරේ අග භාගයේ දී ය. එය ලෝකයේ සෙසු රටවල ද ඇස්‌ අරවන්නක්‌ වූ බව අන්තර්ජාතික වශයෙන් ඉන් පසුව ඇති වූ වෙනස්‌කම් අනුව ද පෙනේ. එය නූතන පරිසර ව්‍යාපාරයේ වැදගත් සන්ධිස්‌ථානයක්‌ සේ සැලකේ.
එවැනි "වෙනසක්‌" ඇති කිරීමට මෙවරත් ඇමෙරිකානුවන්ට හැකි වේ ද?

http://www.vidusara.com/2017/02/15/feature2.html

Tuesday, February 28, 2017

අර්තාපල් අංගමාරයේ මුල සොයැ යැම

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 01.02.2017, පි. 5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2017/02/01/feature2.html



අර්තාපල් අංගමාරය යනු යුරෝපා ඉතිහාසයේ මෙන්ම ලෝක ඉතිහාසයේ ද සුවිශේෂ සිදුවීමකි. ඒ, 1840 දශකයේ දී යුරෝපයේ ඇති වූ මහා සාගතයට හේතු වූයේ අර්තාපල් අංගමාර වසංගතය වීම නිසා ය.

යුරෝපා ජාතිකයන් අර්තාපල් භෝගය පිළිබඳව දැනගන්නේ ඇමෙරිකාවට පැමිණ ඇමෙරිකාව ජනාවාස කරගැනීමෙන් පසුව ය. ඔවුන් විසින් නව ආහාර භෝගයක්‌ ලෙස යුරෝපයට අර්තාපල් හඳුන්වා දෙන ලද්දේ 16 වැනි සියවස අගභාගයේ දී පමණ බව පැවසේ. අර්තාපල් යුරෝපයේ ඉතා ජනප්‍රිය වූ අතර, 19 වැනි සියවස වන විට යුරෝපයේ ඇතැම් රටවල ප්‍රධාන ආහාරය හා ප්‍රධාන වගාව බවට ද පත් ව තිබිණි.

මේ තත්ත්වය හමුවේ 1840 දශකයේ දී යුරෝපය පුරා පැතිර ගිය අර්තාපල් අංගමාරය යුරෝපා රටවල් ගණනාවක අර්තාපල් වගාවට දැඩි බලපෑමක්‌ කිරීම පුදුමයක්‌ නො වේ. ඒ නිසා විශාල පිරිසක්‌ පීඩාවට පත් වූ අතර, වඩාත් බරපතළ හානියක්‌ සිදු වූයේ අර්තාපල් ප්‍රධාන ආහාරය වූ අයර්ලන්තයේ ය. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ දරිද්‍රතාවෙන් පීඩා විඳි එරට ජනතාව අතර ඇති වූ දැඩි ආහාර හිගය නිසා මිලියනයක පමණ පිරිසක්‌ මිය ගිය බව සඳහන් වේ. එසේ ම 1846-1851 අතර කාලයේ දී තවත් මිලියනයක පමණ පිරිසක්‌ උතුරු ඇමෙරිකාවට සංක්‍රමණය වී ඇත. මේ ඓතිහාසික සිදුවීම මහා සාගතය (Great Famine) හෙවත් අර්තාපල් දුර්භික්‌ෂය (Potato Famine) යනුවෙන් සඳහන් වඩාත් ප්‍රකට වී තිබේ.

අර්තාපල් අංගමාරය ඇති කරන ලද්දේ Phytophthora infestans නම් ඌමයිසිට අයත් වන Oomycota වර්ගයට අයත් ජීවී විශේෂයකි. යුකැරියෝටික ජීවී වර්ගයක්‌ වන ඌමයිසිට, කලක්‌ තිස්‌සේ පහත් දිලීර සේ සලකන ලදි. එහෙත් මේ වන විට මේ වර්ගයේ ජීවීන් සත්‍ය දිලීර නො වන බව විද්‍යාඥයන් විසින් පිළිගැනෙන අතර දිලීර පරිණාමික වශයෙන් වඩාත් සමීප වන්නේ සත්ත්ව රාජධානියට වන අතර, ඌමයිසිට වඩා සමීප වන්නේ ශාක හා ඇල්ගීවලට ය.

අර්තාපල් පමණක්‌ නො ව Solanaceae කුලයේ වෙනත් භෝග ශාකවලට ද රෝගය ඇති කළ හැකි ය. අංගමාර රෝගය ඇති කරන මේ ජීවී විශේෂය පැමිණියේ කුමන ප්‍රදේශයක සිට ද යන්න පිළිබඳව පර්යේෂකයන් ගේ අවධානය යොමු වී තිබුණේ සැලකිය යුතු කලක පටන් ය. මේ සම්බන්ධයෙන් සිදු ව ඇති පර්යේෂණවලින් හෙළි වී ඇති තොරතුරු පිළිබඳව මේ ලිපියෙන් සාකච්ඡා කිරීමට අපි සිතුවෙමු.

අංගමාරයට හේතු වූ ප්‍රවේණික වෙනස්‌කම්


2013 වර්ෂයේ දී පළ වූ එක්‌ අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූ ආකාරයට අංගමාර රෝගය සඳහා හේතු වූයේ අදාළ Phytophthora infestans පළිබෝධයා ගේ ඇති එක්‌ මාදිලියක්‌ (strain) බව සොයාගන්නා ලදි. HERB-1 නමින් නම් කරන ලද මේ මාදිලිය ඇති පළිබෝධයන් ගෙන් මේ අංගමාර වසංගත තත්ත්වය ඇති වන්නට ඇති බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. ඓතිහාසික හා නූතන පළිබෝධයන් ගේ ගෙනෝම යොදාගනිමින් සිදු කරන ලද මේ පර්යේෂණයට අනුව 1800 ගණන්වල දී ඇති වූ මේ HERB-1 නම් ප්‍රවේණි දර්ශය නිසා උක්‌ත වසංගත තත්ත්වය ඇති වූ අතර, එය වසර 50ක පමණ කාලයක්‌ පැවතී තිබේ. මේ පර්යේෂකයන් පවසන්නේ උක්‌ත මාදිලිය ඇති වූයේ විශේෂයේ විවිධත්ව කේන්ද්‍රයනේ පිටත ප්‍රදේශයක දී බවයි. HERB-1 මාදිලිය පසුව US-1 නම් මාදිලියක්‌ මගින් ප්‍රතිස්‌ථාපනය වී ඇත. (මූලාශ්‍රය: eLife, DOI: 10.7554/elife.00731)

ජනිත වූයේ මෙක්‌සිකෝවේ?


මේ අතර තවත් වාර්තාවක්‌ මගින් පෙන්වා දී තිබුණේ මේ වසංගත රෝගය ආරම්භ වූයේ මෙක්‌සිකෝවෙන් බවයි. රෝගය ඇති කළ Phytophthora infestans පළිබෝධයා මෙක්‌සිකෝවේ ඇති වූ බව 2014 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පර්යේෂණයක්‌ මගින් අනාවරණය කර තිබිණි. මෙහි දී ඔවුන් අධ්‍යයනය කර තිබුණේ අදාළ පළිබෝධයා ගේ ආරම්භය සම්බන්ධ ව ය. එම පළිබෝධයා හා ඊට සමීප සම්බන්ධතා දක්‌වන වෙනත් විශේෂ කිහිපයක්‌ පිළිබඳ ප්‍රවේණික අධ්‍යයනයක්‌ හා ආකෘතික දත්ත යොදාගනිමින් සිදු කරන ලද මේ පර්යේෂණයේ අවසන් නිගමනය වූයේ උක්‌ත පළිබෝධයා ආරම්භ වූයේ මෙක්‌සිකෝවෙන් බව ය. වඩා නිශ්චිත ව පවසන්නේ නම් ඒ මධ්‍යම මෙක්‌සිකෝවේ එක්‌තරා ප්‍රදේශයක බව ද ඔවුන් හඳුනාගෙන තිබිණි.

මේ පර්යේෂකයන්ට අනුව Phytophthora infestans අදාළ ප්‍රදේශයේ ජනිත වී ඇති අතර ඇතැම් විට වසර සිය ගණනක්‌ හෝ දහස්‌ ගණනක්‌ තිස්‌සේ අර්තාපල් ශාකය හා සමපරිණාමය ද වී තිබිය හැකි ය. එසේ ම මීට පෙර අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දී තිබූ ආකාරයට ඇන්ඩීස්‌ කඳුකරයේ දැකිය හැකි අදාළ විශේෂයේ ගහන මෙක්‌සිකොවේ දැකිය හැකි ගහනවලින් පැවන එන ගහන බව ද මෙහි දී ඔවුන් දක්‌වා ඇත. මේ අධ්‍යයනයට පෙර ඉදිරිපත් ව තිබූ එක්‌ මතයක්‌ වූයේ මේ පළිබෝධයා ඇන්ඩීස්‌ කඳුකර ප්‍රදේශයේ බිහි වූවක්‌ විය හැකි බවයි. (මූලාශ්‍රය: Proceedings of the National Academy of Sciences, DOI: 10.1073/pnas.1401884111)

දකුණු ඇමෙරිකානු ආරම්භයක්‌ පිළිබඳ මත දෙකක්‌


මේ අතර අංගමාර රෝගය ඇති කරන පළිබෝධයා දකුණු ඇමෙරිකාවේ බිහි වූ බව මෑත දී සිදු කරන ලද අධ්‍යයන දෙකකින් පෙන්වා දී ඇත. 2015 වර්ෂයේ දී පළ වූ මේ පළමු අධ්‍යයනයේ දී Phytophthora infestans හා එහි සමීප ඥාති විශේෂයක්‌ සේ සැලකෙන Phytophthora andina විශේෂවල ඓතිහාසික හා නූතන නියෑදි 71ක්‌ යොදාගනිමින් ඒවායේ ගෙනෝමය ගැන අවධානය යොමු කර තිබේ.

එහි දී ඔවුන්ට අනාවරණය වූ ආකාරයට දකුණු ඇමෙරිකාවේ බිහි වීමෙන් පසුව, මේ පළිබෝධයා කෙළින් ම ඇමෙරිකාවට හෝ මෙක්‌සිකෝවට හා ඇමෙරිකාවට එක්‌ වර ම පිවිස තිබේ. මෙහි දී පළිබෝධයා ගේ මෙක්‌සිකානු ආරම්භය පිළිබඳව මුලින් ම සැක මතු කරන ලද අතර ඒ Phytophthora infestans හා Phytophthora andina යන විශේෂ වෙන් වීම සිදු වන්නේ නූතන මෙක්‌සිකානු ප්‍රභේද වර්ධනය වීමට පෙර වීම නිසා ය. මේ අනුව මේ රෝගයේ දකුණු ඇමෙරිකානු ආරම්භය පිළිබඳව වඩාත් සාධක ඇති බව පර්යේෂකයන් නිගමනය කර ඇත. එසේ ම, පළිබෝධයා ගේ ආරම්භය වඩා සංකීර්ණ බව ද මෙහි දී වැඩිදුරටත් නිගමනය කර තිබේ. එය සිදු ව ඇත්තේ පළිබෝධයා යුරෝපයට පැමිණීමට පෙර වන අතර එතැනින් යුරෝපය ආක්‍රමණය කර ඇති බව ඔවුන් ගේ අදහසයි. (මූලාශ්‍රය: Molecular Biology and Evolution, DOI: 10.1093/molbev/msv241)

අර්තාපල් අංගමාරයේ ආරම්භය සිදු වූයේ දකුණු ඇමෙරිකාවේ බව 2016 දෙසැම්බර් මාසයේ දී පළ වූ තවත් ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණයක්‌ මගින් හෙළි වී තිබේ. එහි දී Phytophthora infestans පළිබෝධයා ගේ නියෑදි 183ක ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය පිළිබඳව පරීක්‌ෂා කර ඇති අතර, ඉන් පසුව උක්‌ත නිගමනයට එළැඹී තිබේ. මේ නියෑදි අතර නූතන නියෑදි (1992-2014) මෙන්ම ඓතිහාසික නියෑදි ද (1846-1970) තිබේ. එම ගෙනෝම ලබාගත් ඓතිහාසික නියෑදි ලබාගෙන ඇත්තේ මෙක්‌සිකෝව, මධ්‍යම ඇමෙරිකාව, දකුණු ඇමෙරිකාව, යුරෝපය හා ඇමෙරිකා එක්‌සත් ජනපදයෙනි. ඒවායෙන් ලබාගත් පැරැණි ම සාම්පල පිළිවෙළින් 1948, 1941, 1913, 1846 හා 1855 යන වර්ෂවලට අයත් වේ. මේ මගින් ඒවායේ ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍යවල ඇති වූ වෙනස්‌කම් සම්බන්ධව අධ්‍යයනය කිරීමට පර්යේෂකයන්ට හැකියාව ලැබී තිබේ.

මේ අනුව සිදු කරන ලද අධ්‍යයනවලින් යුරෝපයේ අදාළ අර්තාපල් අංගමාර තත්ත්වය ඇති කිරීමට හේතු වූ පළිබෝධයා ගේ විකෘති අනුව ඔවුන් විසින් FAM-1 නම් ප්‍රවේණිදර්ශයක්‌ හඳුනාගෙන තිබේ. එය දකුණු ඇමෙරිකාවේ ඇති වී ඉන් පසුව ඇමෙරිකා එක්‌සත් ජනපද හා මෙක්‌සිකානු මාදිලි දෙකක්‌ ලෙස බෙදී යන්නට ඇති බව විය හැකි හොඳ ම සිදුවීම ලෙස මේ පර්යේෂකයෝ පෙන්වා දෙති. කෙසේ වෙතත්, යුරෝපයේ අංගමාරය ඇති කිරීමට හේතු වූ පළිබෝධයන් අර්තාපල් හා අර්තාපල් බීජ ඇමෙරිකාවෙන් නැව්ගත කිරීම හරහා යුරෝපයට ගමන් කර ඇති බව බොහෝ දුරට සිතිය හැකි බව ඔවුන් ගේ නිගමනය වේ. එසේ ම අදාළ පර්යේෂකයන්ට අනුව මේ අංගමාර රෝගයේ ලක්‌ෂණ 1843 වර්ෂය පමණ වන විට ඇමෙරිකාවේ දැකිය හැකි වූ බව මේ පර්යේෂකයන් වාර්තා කර තිබීම විශේෂත්වයකි. එසේ ම FAM-1 නම් ප්‍රවේණි දර්ශය වසර සියයක්‌ පමණ කාලයක්‌ ඇමෙරිකාවේ දැකිය හැකි වූ අතර එය ඉන් පසුව US-1 මාදිලියෙන් ද පසුව වෙනත් මාදිලිවලින් ද විතැන් වී තිබේ. (මූලාශ්‍රය: PLOS ONE, DOI: 10.1371/journal.pone.0168381)

පර්යේෂණවල වැදගත්කම


මෙවැනි අධ්‍යයනවල ඇති වැදගත්කම පිළිබඳව අයකුට ගැටලු මතු විය හැකි ය. එය හුදෙක්‌ කෘෂිකාර්මික ඉතිහාසයේ හිස්‌තැන් පිරවීම සඳහා යොදාගත හැකි දැනුමක්‌ පමණක්‌ ද යන්න මෙහි දී මතු වන ගැටලුවයි. විශේෂයෙන් භෝගවල හා භෝගවල පළිබෝධයන් ගේ ඉතිහාසය වැදගත් දැනුමක්‌ බව සැබෑවකි. එහෙත් එහි ඊට වඩා වැදගත් ප්‍රායෝගික වැදගත්කමක්‌ තිබේ. එවැනි එක්‌ වැදගත්කමක්‌ වන්නේ මෙවැනි රෝග සමහරක්‌ තවමත් ප්‍රමාණවත් පිළියම් නොමැති රෝග වීම ය. අර්තාපල් අංගමාරය තවමත් ලෝකය පුරා රටවල් රැසක අර්තාපල් වගාවට ගැටලු ඇති කරන රෝගයකි. ඒ සඳහා පිළියම් යෙදීමට විශාල මුදලක්‌ වාර්ෂිකව වියදම් වේ. එසේ අධික විදයම් දරා සිදු කර ඇති ඇතැම් පිළියම් සාර්ථක නො වන බැවින් භෝග අස්‌වැන්නෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක්‌ හානි වීම ද දැකගත හැකි ය.

එහෙත් අදාළ රෝගයේ ආරම්භය සිදු වූ ප්‍රදේශයේ හෝ රෝගය ව්‍යාප්ත ව තිබූ ප්‍රදේශවල මේ රෝගයට ඔරොත්තු දෙන ලක්‌ෂණ සහිත ශාක තිබිය හැකි ය. එනම් රෝගයට ඔරොත්තු දෙන ප්‍රවේණික හැඩගැසීම් සහිත ශාක සොයාගැනීම වැනි දේට මේ දැනුම යොදාගත හැකි ය. එය මේ රෝගයට වඩා ඵලදායී හා සාර්ථක පිළියම් සෙවීම සඳහා උපකාරී විය හැකි කරුණකි. ඒ සඳහා මෙවැනි පර්යේෂණ වැදගත් වනු ඇත.

http://www.vidusara.com/2017/02/01/feature2.html

Monday, February 6, 2017

ජීවී පරිණාමයේ නාගරිකකරණ ලක්‌ෂණ හා එහි බලපෑම්

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 18.01.2017, පි.5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2017/01/18/feature2.html


ජෛව පරිණාමය මිනිසුන් ගේ අවධානයට ලක්‌ ව ඇති කදිම ස්‌වාභාවික සංසිද්ධියක්‌ සේ හැඳින්විය හැකි ය. සාමාන්‍යයෙන් පරිණාමය සඳහා වසර සිය ගණනක්‌ හෝ දහස්‌ ගණනක්‌ වැනි දීර්ඝ කාල වකවානුවක්‌ ගත වේ. ඒ, පරිණාමික ක්‍රියාවලිය ඇති වන්නේ ජීවී ගහනයක පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට අඛණ්‌ඩව උරුම වන ලක්‌ෂණ මගින් වන බැවිනි. ජීවීන් අතර දැකිය හැකි පරිණාමීය වෙනස්‌ වීම් හා පරිණාමික ක්‍රියාවලිය සම්බන්ධව හඳුනාගෙන විස්‌තර කර ඇත්තේ බොහෝ විට ෆොසිල සාධක ආදිය යොදාගනිමිනි.

එහෙත් කෙටි කාලයක්‌ ඇතුළත සිදු වන්නා වූ පරිණාමීය වෙනස්‌ වීම් සම්බන්ධව හෙවත් ඇතැම් විට සමකාලීන පරිණාමීය (contemporary evolution) වෙනස්‌ වීම් ලෙස හඳුන්වනු ලබන ආකාරයේ පරිණාමික වෙනස්‌ වීම් හඳුනාගෙන ඇත්තේ වඩා අඩු වශයෙනි. මේ වන විට හෙළි වී ඇති පරිදි මිනිසුන් විසින් පරිසරයේ සිදු කරනු ලබන වෙනස්‌කම් හේතුවෙන් ජීවීන් ගේ මෙවැනි පරිණාමීය වෙනස්‌ වීම් ඇති විය හැකි ය. මේ නිසා මිනිසුන් ක්‌ෂුද්‍ර පරිණාමයේ ධාවකයන් ලෙස ක්‍රියා කරන අවස්‌ථා සම්බන්ධව සාධක ලැබී ඇත. නාගරිකකරණය යනු මිනිසුන් විසින් මෙසේ ජීවී පරිණාමය සඳහා බලපෑමක්‌ ඇති කළ හැකි ලෙස හඳුනාගෙන ඇති එක්‌ ක්‍රියාවලියකි.

නාගරිකකරණයේ පරිණාමික බලපෑම


වර්තමාන ලෝකයේ මානව ජනගහනයෙන් අඩකට වැඩි පිරිසක්‌ ජීවත් වන්නේ නාගරික ප්‍රදේශවල ය. 1950 දශකයේ දී ලෝකයේ ජනගහනයෙන් නාගරික ප්‍රදේශවල වාසය කළේ 30%ක්‌ පමණ පිරිසක්‌ පමණි. එහෙත් 2014 වර්ෂය වන විට ඒ ප්‍රමාණය 54%ක්‌ දක්‌වා ඉහළ ගොස්‌ ඇත. මේ ප්‍රමාණය තවදුරටත් වර්ධනය වෙමින් තිබේ. 2050 වර්ෂය පමණ වන විට ලෝක ජනගහනයෙන් 66%ක්‌ පමණ නාගරික වැසියන් වනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇත. මේ අනුව නාගරික භූමි ප්‍රදේශය ද වර්ධනය වන බව පැහැදිලි ය. 2030 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ නාගරික ප්‍රදේශවලින් වැසී ඇති භූමි ප්‍රමාණය 2000 වර්ෂයේ පැවැති නාගරික භූමි ප්‍රමාණය මෙන් තුන් ගුණයක්‌ පමණ වනු ඇතැයි ද අපේක්‌ෂා කරනු ලැබේ.

මෙවැනි තත්ත්වයක්‌ ඇතුළත නාගරික ප්‍රදේශවල ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් එය ලෝකයේ ජෛව විවිධත්වයට බලපායි. එබැවින්, නාගරිකකරණය පෙර සඳහන් කළ ආකාරයට සමකාලීන පරිණාමය සඳහා බලපාන වැදගත් සාධකයක්‌ බව සැලකිය හැකි බව මෑතක දී සිදුකරන ලද අධ්‍යයනවලින් පෙන්වා දී ඇත. එවැනි අවස්‌ථාවක්‌ සඳහා නිදසුනක්‌ මෙසේ ය.

2008 වර්ෂයේ දී පළ වූ ප්‍රංශයේ සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූ ආකාරයට නාගරික ප්‍රදේශවල දැකිය හැකි වල්පැළෑටියක්‌ වන Crepis sancta නම් ශාකවල බීජ, ග්‍රාමීය පරිසරයේ දැකිය හැකි එම ශාක විශේෂයේ ම බීජවලට වඩා ප්‍රමාණයෙන් විශාල විය. මෙසේ බීජවල ප්‍රමාණයේ විශාලත්වය කෙටි කාලයක්‌ ඇතුළත වැඩි වීම විශාල වීම නාගරික ප්‍රදේශයකට වැදගත් වූ පරිණාමීය වශයෙන් සිදු වූ හැඩගැසීමක්‌ විය. මේ ශාකයේ බීජ සුළග මගින් ව්‍යාප්ත වන බීජ වූ අතර, ප්‍රමාණයෙන් විශාල වීම නිසා මේ බීජ වැඩි දුරක්‌ සුළෙග් ගසාගෙන නො ගොස්‌ මවු ශාකය ආසන්නයේ ම බිම පතිත වීම සිදු විය. එමගින් ප්‍රරෝහනයට අවස්‌ථාවක්‌ සැලසිණි. සාමාන්‍යයෙන් මේ ශාකයේ දැකිය හැකි ප්‍රමාණයෙන් කුඩා හා බරින් අඩු බීජ වඩා ඈතට ගසාගෙන යන බැවින් ප්‍රරෝහනය විය නොහැකි කොන්ක්‍රීට්‌ හෝ තාර සහිත බිමක පතිත වීමට ඇති අවස්‌ථාව ඉහළ විය. එබැවින් මේ නව තත්ත්වය නාගරික ප්‍රදේශවල දී ශාකයේ පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සඳහා වැදගත් විය.

කෙටි කාලයක්‌ ඇතුළත සිදු වූ මේ පරිණාමික වෙනස්‌ වීම පර්යේෂකයන්ට පුදුමයට කරුණක්‌ විය. සැබැවිමන් ම ස්‌වාභාවික වරණයේ බලපෑම එක්‌තරා ආකාරයකින් විස්‌මයජනක ය. එය එක්‌තරා ආකාරයකින් ජීවයේ ඇති සුවිශේෂත්වයක්‌ පෙන්වන්නකි. අනෙක්‌ අතින් සංකීර්ණත්වය පෙන්වන්නකි.

පරිණාමික බලපෑම විමසීම


මෑතක දී නාගරිකකරණය පරිණාමයට බලපාන ආකාරය සම්බන්ධව සමාලෝචනයක යෙදෙන පර්යේෂකයන් පිරිසක්‌ පෙන්වා දෙන පරිදි මේ වේගවත් ව සිදු වන පරිණාම තත්ත්වය තිරසරභාවයට බලපෑමක්‌ ඇතිකරයි.

මේ අධ්‍යයනයේ විශේෂත්වය වන්නේ එය ජගත් මට්‌ටමින් නාගරිකකරණයේ බලපෑම සම්බන්ධව කර ඇති පුළුල් සමාලෝචයක්‌ වීම ය. එහි දී ලෝකයේ දැකිය හැකි එවැනි පරිණාමීය වෙනස්‌වීම් හා සම්බන්ධ සිදුවීම් 1,600ක්‌ පමණ සම්බන්ධව කරුණු අධ්‍යයනය කර තිබේ. එහි දී අදාළ පරිණාමික වෙනස්‌කම් තුළ පැහැදිලි නාගරිකකරණ සංඥාවක්‌ හඳුනාගැනීමට හැකියාව ඇත.

පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන ආකාරයට මේ ජීවී විශේෂවල දැකිය හැකි රූපානුදර්ශීය වෙනස්‌වීම්වල (phenotypic change) පැහැදිලි නාගරික සංඥාවක්‌ දැකගත හැකි ය. එසේ ම නාගරිකකරණය වන පද්ධතිවල දැකිය හැකි රූපානුදර්ශීය වෙනස්‌ වීම් ස්‌වාභාවික හා නාගරික නො වන මානව බලපෑම් සහිත පද්ධතිවලට වඩා අධික ය. මේ අනුව නාගරිකකරණය පරිණාමය සඳහා යම් බලපෑමක්‌ සිදු කරමින් ඇති බව පැහැදිලි ය.

මෙසේ පරිණාමය සඳහා බලපෑමක්‌ ඇති කරමින් තිබෙන නාගරිකකරණයේ බලපෑම් ප්‍රධාන ආකාර පහක්‌ මෙහි දී හඳුනාගෙන තිබේ. ඉන් එකක්‌ වන්නේ වාසස්‌ථාන වෙනස්‌ කිරීම ය. (habitat modification). එහි දී භූමියේ ස්‌වභාවය වෙනස්‌ වීම හා ස්‌වාභාවික වාසස්‌ථාන අහිමි වීම මගින් පරිණාමික බලපෑමක්‌ ලෙස ක්‍රියා කරයි. දෙවැන්න වන්නේ ජෛවීය සම්බන්ධතා ය. (biotic interactions). මෙහි දී විවිධ මට්‌ටම්වල ජීවීන් හඳුන්වා දීම මගින් පරිසරයක ජීවීන් අතර ජෛවීය සම්බන්ධතාවල වෙනස්‌වීම් ඇති විය හැකි බව දක්‌වා තිබේ. තුන්වැන්න විෂමජාතිත්වයයි. (heterogeneity). ඉන් අදහස්‌ වන්නේ නාගරිකකරණය මගින් පරිසරයේ දැකිය හැකි විෂමජාතිත්වයට ඇති කරනු ලබන බලපෑමයි. නව්‍ය බාධා කිරීම් (novel disturbances) ලෙස හඳුන්වනු ලබන, මිනිසුන් විසින් සිදු කරනු ලබන Rජු බලපෑම් කිසා ඇති වන වෙනස්‌වීම් හතරවැනි ආකාරය වේ. සමාජ සම්බන්ධතා (social interactions) යනුවෙන් හඳුන්වා දී ඇති අවසන් ආකාරය වන්නේ මිනිසුන් විසින් මිනිසුන් අතර හා මිනිසුන් හා සෙසු ජීවී විශේෂ අතර ඇති සම්බන්ධතා නිසා ඇති වී තිබෙන බලපෑම් ය.

මේවායේ ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙස ජීවීන් ගේ දැකිය හැකි පරිණාමීය රූපානුදර්ශීය වෙනස්‌කම් අතර, රූපවිද්‍යාත්මක (morphology), කායික විද්‍යාත්මක (physiology), Rතුඵල විද්‍යාත්මක (phenology) හා චර්යාව (behaviour) වැනි වෙනස්‌ වීම් ඇතුළත් වේ. මෙවැනි වෙනස්‌කම් අතර, දේහ ප්‍රමාණ වෙනස්‌වීම්, හැසිsරීම් රටාවේ සිදු කරනු ලබන වෙනස්‌වීම් හා ප්‍රජනනයේ සිදු වන වෙනස්‌වීම් ආදිය ඇතුළත් ය.

ඒ අනුව මේ වෙනස්‌ වීම් මිනිසුන්ට බලපාන්නා වූ පරිසර පද්ධති සේවාවලට යම් බලපෑමක්‌ කළ හැකි ආකාරයේ ඒවා විය හැකි බවත් එය මානව යහ පැවැත්මට ද බලපෑ හැකි බවත් ඔවුන් පෙන්වා දී තිබේ.

පරිණාමයේ බලපෑම්


මේ ආකාරයෙන් නාගරිකකරණය නිසා සිදු වන සමකාලීන පරිණාමයේ බලපෑම සැලකිය යුතු එකක්‌ බව මේ පර්යේෂකයන් ගේ මතයයි. මේ තත්ත්වය ලෝකයේ තිරසරභාවය සඳහා බලපෑමක්‌ සිදු කළ හැකි වූවකි. මේ වෙනස්‌කම්වල වැදගත්කම වන්නේ මේවා පරිසර පද්ධතිවල ක්‍රියාකාරීත්වය සඳහා කිසියම් බලපෑමක්‌ කළ හැකි ඒවා නිසා ය.

මේ බලපෑම් කෙබඳු ඒවා වේ ද යන්න මෙසේ දැක්‌විය හැකි ය. ජෛව විවිධත්වයට ඉන් බලපෑම් ඇති විය හැකි ය. එසේ ම පෝෂක චක්‍රියකරණයට හා බීජ ප්‍රචාරණය වැනි ක්‍රියාවලිවලට ද ඉන් බලපෑම් ඇති විය හැකි ය. එසේ ම ජල පවිත්‍රකරණය වැනි කරුණු සම්බන්ධව බලපෑමක්‌ ඇති වේ. තව ද ආහාර නිෂ්පාදනය හා රෝග පැතිරීම වැනි අංශවලට ද මෙමගින් යම් බලපෑමක්‌ ඇති විය හැකි බව අනුමාන කෙරේ. එවැනි නිදසුන් කිහිපයක්‌ මෙසේ ය.

· ජලාශ ආදියේ මසුන්ට ගමන් කිරීමට තබා ඇති මත්ස්‍ය මංපෙත් (fish ladders) මගින් දුඹුරු ට්‍රවුට්‌ (Salmo trutta) මසුන් ගේ ශරීර ප්‍රමාණයට යම් බලපෑමක්‌ ඇති වී ඇති අතර එමගින් ඔවුන් ගේ විලෝපිකයන්ට මෙන්ම ගොදුරුවලට ද බලපෑමක්‌ වී ඇත. එසේම පෝෂක චක්‍රිකරණයට ද ඉන් බලපෑමක්‌ සිදු වේ.

· එසේ ම, තුත්තනාගම් ආවරණයක්‌ සහිත විදුලි කුලුනු සහිත පරිසරයක දී තුත්තනාගම් අධික පරිසරයක වැඩීමට හැකියාව ඇති තුත්තනාගම් සඳහා ඔරොත්තු දෙන ශාක අධික නව වාසස්‌ථාන ඇති වෙමින් තිබීම මෙවැනි තවත් නිදසුනකි. මේ තත්ත්වය එම ප්‍රදේශවල දැකිය හැකි සෙසු ප්‍රජාවනට වඩා වෙනස්‌ බැවින් ජෛව විවිධත්වයට බලපෑමක්‌ ඇති කරයි.

· විදුලි බලාගාරවලින් නිකුත් වන අධික උෂ්ණත්වයක්‌ සහිත ජලයට නිරාවරණය වීම නිසා ඇමෙරිකාවේ විලක්‌ ආශ්‍රිත ව වාසය කරන මොලස්‌කා විශේෂයක්‌ වන Physa virgata නම් විශේෂයේ ඇතැම් ගහන අධික උණුසුමට ඔරොත්තු දිය හැකි ලක්‌ෂණ සහිත ය. මෙවැනි ගහන වැඩි උණුසුමක්‌ සහිත පරිසරවල ව්‍යාප්ත වීමේ අවදානමක්‌ පවතී.

· ඇමෙරිකානු ර්න්සෙන් (Panax quinquefolius) නමින් හඳුන්වනු ලබනු ශාකයේ ප්‍රමාණයෙන් කුඩා වීම සඳහා හේතුව සේ හඳුනාගෙන ඇත්තේ එය අඛණ්‌ඩව මිනිසුන් විසින් වරණීය ලෙසින් එකතු කරනු ලැබීම විය හැකි බවයි. මෙය ජෛව විවිධත්වයට මෙන්ම එම ශාකයේ ප්‍රාථමික නිෂ්පාදනයට ද බලපෑමක්‌ විය හැකි කරුණකි.

· ඇමෙරිකාවේ එක්‌තරා ප්‍රදේශයකට හඳුන්වා දෙන ලද Carcinus maenas නම් කකුළු විශේෂයකට ගොදුරු වීමට ලක්‌ වූ Littorina obtusata නම් බෙල්ලන් විශේෂයේ අදාළ ප්‍රදේශයේ වෙසෙන ගහනයේ කවචවල ඝනකම වර්ධනය වීම ද මෙවැනි පරිණාමීය වෙනස්‌කමක්‌ සේ සැලකේ. එම විශේෂයේ අන් ප්‍රදේශවල වෙසෙන තර්ජනයක්‌ රහිත ගහනවල බෙලිකටු වඩා තුනී ය.

වෙනත් වැදගත් කරුණු


උක්‌ත අධ්‍යයනය මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ මිනිසුන් පරිණාමීය ක්‍රියාවලිය කෙසේ බලපෑම් කරන්නේ ද යන්න වටහාගැනීම හරහා සංරක්‌ෂණය සඳහා භාවිත කළ හැකි උපායමාර්ග හඳුනාගැනීමේ දී යොදාගත හැකි වඩා සාර්ථක ක්‍රියාමාර්ග තෝරාගැනීමට හැකි වීම නිසා ය. එමගින් සංරක්‌ෂණ අරමුණු ඉටු කරගැනීමේ දී වඩාත් සාර්ථක ආකාරයේ ප්‍රතිඵලයක්‌ අත්පත් කරගැනීමට හැකියාවක්‌ ලැබීම ද විශේෂත්වයකි.

මේ සමස්‌ත අධ්‍යයනය මගින් තවත් වැදගත් කරුණක්‌ පිළිබඳව ලෝකයේ විද්‍යාඥයන් ගේ අවධානය යොමු කරයි. එනම්, 'මානව යුගය' (Anthropocene) ලෙස හඳුන්වන මානව බලපෑම සහිත යුගයක්‌ ලෝකයේ වර්තමානයේ පවත්නා බවට ඇති අදහසට මෙය සාධකයක්‌ සේ සැලකිය හැකි වීම ය. භූගෝලීය හා පරිසර විද්‍යාත්මක වශයෙන් ඒ සඳහා මිනිසුන් ගේ බලපෑමක්‌ සටහන් කිරීම අවශ්‍ය වන අතර මේ සමකාලීන පරිණාමීය වෙනස්‌ වීම් මගින් එවැනි සාධක සැපයේ. ඒ අනුව ලෝකයේ පරිසරයට සිදු කරන පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකි වෙනස්‌ වීම් සහිත කාලවකවානුවක්‌ බවට ඇති සාධකයක්‌ ලෙස මෙය ද සැලකිය හැකි ය. (මූලාශ්‍රය: Proceedings of the National Academy of Sciences, DOI: 10.1073/pnas.1606034114)

http://www.vidusara.com/2017/01/18/feature2.html

Thursday, February 2, 2017

ආක්‌ටික්‌ පරිසරය හමුවේ ඇති අභියෝග

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 11.01.2017, පි.05 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2017/01/11/feature2.html



උත්තර ධ්‍රැවය වටා පිහිටා ඇති ආක්‌ටික්‌ කලාපය පිළිබඳව සිහි වන විට අපට මැවෙන චිත්ත රූපය වන්නේ ධවල වර්ණයෙන් යුක්‌ත, හිමෙන් වැසුණු ගිය සාගර හා ගොඩබිම් ප්‍රදේශයකි. ආක්‌ටික්‌ කලාපය සමන්විත වන්නේ ආක්‌ටික්‌ සාගරය, ඊට සම්බන්ධ ව ඇති මුහුදුවලින් හා රටවල් ගණනාවකට අයත් ගොඩබිම් ප්‍රදේශවලිනි. සාමාන්‍යයෙන් ආක්‌ටික්‌ කලාපය සේ සැලකෙන්නේ උතුරු අක්‌ෂාංශ 6604'හි පිහිටා ඇති ආක්‌ටික්‌ වෘත්තයට උතුරින් උත්තර ධැවය දක්‌වා පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයයි. මේ සාගර හා මුහුදු ප්‍රදේශ ද වසරේ වැඩි කාලයක්‌ අයිස්‌වලින් වැසී පවතී. අධික සිසිල් ආන්තික දේශගුණයකින් සමන්විත මේ ප්‍රදේශයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය මිනිස්‌ වාසය සීමා කර ඇත. මිලියන හතරක්‌ පමණ වන කලාපයේ ජනතාව අතර, නූතන ජනාවාසගත වූවන් මෙන්ම වසර දහස්‌ ගණනක්‌ තිස්‌සේ මේ ප්‍රදේශයේ වෙසෙන විවිධ ස්‌වදේශික ජනකොටස්‌ ද ඇතුළත් ය. එහෙත් මානව ජනාවාස සීමාසහිත වන බැවින් ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශවල වැඩි වශයෙන් නොඉඳුල් පරිසර පද්ධතියක්‌ පවත්නා බව සිතිය හැකි ය.

එහෙත් ආක්‌ටික්‌ පරිසර පද්ධතියේ පවත්නා තත්ත්වය මේ වන විට එසේ ම වේ ද යන ගැටලුව අපට ඇති වන්නේ ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශය ආශ්‍රිත පරිසරයේ මේ වන විට ඇති වෙමින් පවත්නා වෙනස්‌ වීම් සහ ඒ ප්‍රදේශයේ මිනිසුන් විසින් සිදු කෙරෙන විපර්යාස නිසා ය. විශේෂයෙන් පසුගිය මාස කිහිපයක කාලය ඇතුළත වාර්තා වූ පුවත්වලින් පැහැදිලි වන ආකාරයට ආක්‌ටික්‌ පරිසර පද්ධතියේ සැලකිය යුතු වෙනස්‌ වීම් ඇති වී තිබේ.

සාගරයේ අයිස්‌ මට්‌ටම අඩු වීම


ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ පවත්නා අයිස්‌ මට්‌ටම ක්‍රමයෙන් අඩු වීම දේශගුණ වෙනස්‌ වීම නිසා ඇති වී තිබෙන බරපතළ තත්ත්වයකි. සාමාන්‍යයෙන් ආක්‌ටික්‌ සාගර ප්‍රදේශයේ අයිස්‌ දියෑවීම සිදු වන්නේ උතුරු අර්ධගෝලයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යන වසන්ත Rතුවේ සිට ග්‍රීෂ්ම Rතුව දක්‌වා වූ කාලයේ දී ය. ඉන් පසුව උෂ්ණත්වය පහළ යැමත් සමග සරත් Rතුවේ මැදභාගයේ දී පමණ අයිස්‌ මිදීම ආරම්භ වේ.




එහෙත් වසරින් වසර සාගරයේ දැකිය හැකි අයිස්‌ ආවරණයේ අවම ප්‍රමාණය අඩු වීම දැකිය හැකි ය. 2016 සැප්තැම්බර් මාසයේ දී ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ පැවැති අයිස්‌ ආවරණයේ ප්‍රමාණය 1979 වර්ෂයේ දී වන්ද්‍රිකා දත්ත වාර්තා ලබාගැනීම ආරම්භ වූ පසු මෙතෙක්‌ කලක්‌ වාර්තා වූ දෙවැනි අඩු ම මට්‌ටම වන වර්ග කිලෝමීටර් මිලියන 4.14ක මට්‌ටමක්‌ දක්‌වා අඩු විය. මෙතෙක්‌ වාර්තා වී අඩු ම මට්‌ටම 2012 වර්ෂයේ දී වාර්තා වී තිබේ. එය වර්ග කිලෝමීටර් මිලියන 3.39කි.

මෙසේ අයිස්‌ මට්‌ටම ක්‍රමයෙන් අඩු වීම සඳහා බලපා ඇති හේතුව වන්නේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීමෙහි ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙස මේ කලාපයේ ද උෂ්ණත්වය ඉහළ යැම ය. ප්‍රස්‌තාරයෙන් පෙනෙන ආකාරයට 1981-2010 අතර ලෝකයේ පැවැති සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය හා සාපේක්‌ෂව ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ ගොස්‌ ඇති ප්‍රමාණයට වඩා ආක්‌ටික්‌ කලාපයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යැම දෙගුණයක්‌ පමණ අධික ය.

අසාමාන්‍ය අධික උෂ්ණත්වයක්‌ වාර්තා වීම


සාමාන්‍යයෙන් ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ අයිස්‌ මට්‌ටම නොවැම්බර් මාසය වන විට වර්ධනය විය යුතු වුව ද පසුගිය වර්ෂයේ දී එය එසේ නො වී ය. 2016 වර්ෂයේ නොවැම්බර් මාසයේ දී ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ අයිස්‌ මට්‌ටම නොවැම්බර් මාසයක දී වාර්තා වූ අඩු ම අයිස්‌ මට්‌ටම පෙන්නුම් කළේ ය. එසේ ම ආක්‌ටික්‌ කලාපයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයට වඩා වැඩි උෂ්ණත්වයක්‌ නොවැම්බර් හා දෙසැම්බර් මාස දෙකක කාලයේ පැවතිණි. එය අදාළ මාස දෙකේ පැවතිය යුතු සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයට වඩා සෙල්සියස්‌ අංශක 2.5ක්‌ පමණ ඉහළ වූ බව වාර්තා වේ. මේ තත්ත්වය ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශයේ 'තාප ප්‍රවාහයක්‌' ලෙස ද හඳුන්වා දී තිබේ. එවැනි තත්ත්වයක්‌ ඇති වීම ආක්‌ටික්‌ කලාපයේ දී ඉතා දුර්ලභ වූවක්‌ වන අතර, කලාපයේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල හෝ උෂ්ණත්වය අයිස්‌ මිදෙන උෂ්ණත්වයට වඩා ඉහළ මට්‌ටමකින් පැවතීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු නො වන දෙයකි. එවැන්නක්‌ වසර දහසකට පමණ වරක්‌ ඇති විය හැකි සිදුවීමක්‌ බව ඇතැම් විද්‍යාඥයන් ගේ අදහසයි.

ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශයේ ශීත Rතුවක්‌ ආරම්භ වන කාලයක දී මෙය සිදු වීම වැදගත් ය. මෙය සුපිරි උණුසුම් (Super Warm) ආක්‌ටික්‌ ශීත Rතුවක්‌ ලෙස ඇතැම් විට හඳුන්වා දී ඇත. මෙවැනි තත්ත්වයක්‌ ඇති වූයේ ග්‍රීන්ලත්නයට නුදුරු ප්‍රදේශයක ඇති වී තිබෙන අඩු පීඩන පද්ධතියක්‌ නිසා උණුසුම් වාතය ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශයට පැමිණීමෙන් බව විශ්වාස කරනු ලැබේ. ඒ ආකාරයෙන් උතුරු අත්ලාන්තික්‌ ප්‍රදේශවල සිට උණුසුම් වායු ධාරා ගමන් කිරීම සිදු වේ. මෙවැනි තත්ත්වයක්‌ 2015 වර්ෂයේ දී ද ඇති විය.

මේ සඳහා බලපා ඇති හේතුව විය හැක්‌කේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීම විය හැකි බවත්, මෙවැනි තත්ත්ව මේ සියවස මැද භාගය වන විය සුලබ විය හැකි බවත් පෙන්වා දී තිබේ. එසේ ම මේ වන විට ඇති පුරෝකථන ආකෘති මගින් දක්‌වා ඇති ආකාරයට එවැනි අවස්‌ථා සැම වර්ෂයක දී ම ඇති වීමට 2%ක පමණ අවස්‌ථාවක්‌ ඇති බව තවත් පුරෝකථනයක සඳහන් වේ.

අඛණ්‌ඩව වසර දෙකක්‌ තිස්‌සේ අසාමාන්‍ය උණුසුම් තත්ත්වයක්‌ ආක්‌ටික්‌ කලාපයේ ඇති වීම එහි පැවැත්මට කෙසේ බලපානු ඇති ද යන්න සැලකිය යුතු කරුණකි. විශේෂයෙන් එහි ස්‌වාභාවික පරිසරයට හා ජෛව විවිධත්වයට එහි බලපෑම කෙබඳු විය හැකි ද යන්න මේ වන විට විද්‍යඥයන් ගේ අවධානයට ලක්‌ වී තිබේ.

විල් දියෑවීම කලින් සිදු වේ


ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශයේ ගොඩබිම් ප්‍රදේශ ආශ්‍රිතව පවත්නා විල් සාමාන්‍යයෙන් ශීත Rතුවේ දී මිදෙන අතර වසන්ත Rතුවේ දී ඒවායේ ජලය දිය වේ. කලාපයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යැමත් සමග මෙසේ ජලය දිය වන දින වකවානු ඉදිරියට පැමිණ ඇති බව පසුගිය දා ප්‍රකාශයට පත් වූ අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දී ඇත. 2000-2013 අතර කාලයේ සිදු කළ නිරීක්‌ෂණවලට අනුව වසන්ත Rතුවේ දී මේ විල්වල ඇතුළත් ජලය දිය වෙන කාල වකවානුව සැම වර්ෂයක දී ම එක්‌ දවසක පමණ කාලයකින් ඉදිරියට පැමිණ තිබේ.

Scientific Reports සගරාවේ පළ වී ඇති උක්‌ත අධ්‍යයනයේ දී ආක්‌ටික්‌ කලාපයේ දැකිය හැකි විල් 13,300ක්‌ පමණ ප්‍රමාණයක දිය මිදෙන රටාව චන්ද්‍රිකා තාක්‌ෂණය යොදාගනිමින් නිරීක්‌ෂණයට ලක්‌ කර ඇත. එය ආක්‌ටික්‌ ප්‍රදේශයේ සියලු ප්‍රදේශ ආවරණය කරමින් වැඩි විල් ප්‍රමාණයක්‌ පිළිබඳව අවධානය යොමු කරන ලද අධ්‍යයනයකි. මෙහි දී පෙනී ගොස්‌ ඇති ආකාරයට විල්වල මිදී ඇති ජලය දිය වන දිනය වැඩි ම කාලයකින් ඉදිරියට පැමිණ ඇත්තේ සයිබීරියාවේ ය. අඩු ම කාලයකින් ඉදිරියට පැමිණ ඇත්තේ උතුරු යුරෝපයේ ය. මෙහි සාමාන්‍යය දිනක්‌ පමණ වේ. (මූලාශ්‍රය: DOI: 10.1038/srep38449)

තෙල් කැණීම්වලින් ආරක්‌ෂා කිරීම


ආක්‌ටික්‌ කලාපය මේ අකාරයෙන් පාරිසරික වශයෙන් තර්ජනයට ලක්‌ වන අතර ම Rජු ව ද මිනිස්‌ ක්‍රියාකාරීත්වයෙන් තර්ජනයට ලක්‌ ව තිබේ. ඒ අතරින් මුල් තැනකට එන්නේ ඛනිජ තෙල් හා ගෑස්‌ සඳහා කෙරෙන ගවේෂණ හා කැණීම් කටයුතු සඳහා ඇති උනන්දුව ය. මේ ප්‍රදේශයේ ඇති ඛනිජ ලබා ගැනීම පිළිබඳව ලෝකයේ විවිධ තෙල් සමාගම්වල අවධානය කාලයක පටන් යොමු ව තිබේ. දැනටමත් ආක්‌ටික්‌ ගොඩබිම් ප්‍රදේශවල තෙල් හා ගෑස්‌ නිධිවලින් ඉන්ධන ලබාගැනීම මුල් පෙළේ කර්මාන්තයකි. දැන් දැන් මේ සමාගම්වල අවධානය යොමු ව ඇත්තේ ආක්‌ටික්‌ සාගර ප්‍රදේශයේ තෙල් හා ගෑස්‌ නිධි ගවේෂණය කිරීම කෙරෙහි ය. අක්‌ වෙරළ (offshore) ප්‍රදේශවල සිදු කරන තෙල් හා ගෑස්‌ කැණීම් පිළිබඳව ආක්‌ටික්‌ පරිසරය ආරක්‌ෂා කිරීම සඳහා ක්‍රියා කරන කණ්‌ඩායම්වල විරෝධය ද එල්ල වී තිබේ.

මේ පිළිබඳව වැදගත් වර්ධනයක්‌ දෙසැම්බර් මස මැද භාගයේ දී වාර්තා විය. ඒ ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ අලුතින් තෙල් හා ගෑස්‌ කැණීම් අයිතිය අලෙවි කිරීම තහනම් සඳහා ඇමෙරිකානු ජනාධිපති බැරැක්‌ ඔබාමා පියවර ගැනීම ය. එරට ජනාධිපතිවරයාට ඇති බලතල යොදාගෙන ගත් මේ ක්‍රියාමාර්ගය අනාගතයේ දී ආපසු හැරවීමට අපහසු විය හැකි බව ද සඳහන් වේ. එහෙත් එය අධිකරණයේ දී අභියෝගයට ලක්‌ විය හැකි ය. මේ තීරණය පරිසර සංරක්‌ෂණය සඳහා ගත් ඉදිරි පියවරක්‌ සේ සැලකෙන අතර ඇමෙරිකාවේ ජනාධිපති ලෙස ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ට තනතුර භාර දීමට පෙර පරිසරය පිළිබඳව ගත් වැදගත් තීරණයක්‌ සේ ද සැලකේ. මේ හා සමාන පියවරක්‌ කැනඩා රජය ද ගෙන ඇති අතර, ඒ අනුව ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ මෙන්ම අත්ලාන්තික්‌ සාගරයේ ද මේ දෙරටට අයත් සාගර ප්‍රදේශවල නව තෙල් හා ගෑස්‌ කැණීම් සිදු කිරීම තහනම් වනු ඇත.

මේ ආකාරයෙන් ම ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ ඇති වෙනත් සම්පත් හා පහසුකම් කෙරේ ඒ ආශ්‍රිත ව පිහිටා ඇති රටවල්වල අවධානය යොමු ව ඇත. නිදසුනක්‌ ලෙස ගත හොත්, ආක්‌ටික්‌ සාගරයේ අයිස්‌ නොමැති වීමත් සමග ඒ හරහා නාවික ගමනාගමනය සිදු කිරීම පිළිබඳව මේ රටවල හා නාවික සමාගම් අතර ඇති වී තිබෙන උනන්දුව දැක්‌විය හැකි ය.

http://www.vidusara.com/2017/01/11/feature2.html

Tuesday, January 31, 2017

වසූරිය රෝගය සිතූ තරම් පැරැණි නැහැ?

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම


විදුසර, 21.12.2016, පි. 05 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2016/12/21/feature3.html



වසූරිය රෝගය යනු සියවස්‌ කිහිපයක්‌ තිස්‌සේ ලෝකය බියෙන් වෙළාගත් බිහිසුණු රෝගයකි. විශේෂයෙන් 17-18 වැනි සියවස්‌වල දී යුරෝපය හා ලෝකයේ සෙසු රටවල් ගණනාවක අතිවිශාල පිරිසක්‌ වසූරිය හේතුවෙන් මරුමුවට පත් වූ බව වාර්තා වී ඇත. එසේ ම මේ මිය ගිය පිරිස්‌ අතරින් සැලකිය යුතු තරම් පිරිසක්‌ කුඩා ළමයින් වීම ද විශේෂ සිදුවීමකි. රෝගය නිසා ඇති වූ අතුරු ප්‍රතිඵල අතර අන්ධභාවය ද විය. වසූරිය සඳහා මුල් වරට ප්‍රතිශක්‌තිකරණ එන්නතක්‌ හඳුන්වා දෙන ලද්දේ 18 වැනි සියවස අවසානයේ දී වුව ද, වසූරිය රෝගය නිසා මිනිසුන් මිය යැම 20 වැනි සියවස දක්‌වා ම සිදු විය. ඒ නිසා 20 වැනි සියවසේ දෙවැනි භාගයේ දී වසූරිය මර්දනය සඳහා පුළුල ප්‍රතිශක්‌තිකරණ ව්‍යාපාරයක්‌ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් ආරම්භ කරන ලදි. එහි ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙස රෝගය ලෝකයෙන් තුරන් කිරීමට හැකියාව ලැබිණි. අවසන් වසූරිය රෝගියා ලෝකයෙන් වාර්තා වූයේ 1977 වර්ෂයේ දී ය. ප්‍රතිශක්‌තිකරණ එන්නත් කිරීම හඳුන්වා දුන් පළමු රෝගය මෙන්ම, ප්‍රතිශක්‌තිකරණයේ ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙස මේ දක්‌වා ලෝකයෙන් මුලිනුපුටා දැමූ එක ම රෝගය වන්නේ ද වසූරිය රෝගය වේ.

වසූරිය රෝගය පිළිබඳ වාර්තා අනුව මේ රෝගය වසර දහස්‌ ගණනක්‌ තිස්‌සේ මිනිසුන්ට වැළැඳී ඇති දිගු ඉතිහාසයක්‌ ඇති රෝගයක්‌ සේ සැලකිණි. පැරැණි ඊජිප්තුව, ඉන්දියාව හා චීනය වැනි රටවලින් මේ රෝගය පිළිබඳ ලක්‌ෂණ හා සමාන රෝග පිළිබඳ පැරැණි වාර්තා ලැබී ඇත. එක්‌ ඓතිහාසික වාර්තාවකට අනුව මිසර අධිරාජයකු වූ පොදු වර්ෂ පූර්ව 12 වැනි සියවසේ පමණ විසූ පස්‌වැනි රම්සෙස්‌ රජු වසූරිය රෝගයෙන් පෙළී ඇති බවක්‌ සැලකේ. මේ වාර්තාවලින් කියෑවෙන්නේ වසූරිය රෝගය පිළිබඳව බව නිගමනය කර ඇත්තේ, රෝගය පිළිබඳ ශාරීරික ලක්‌ෂණ අනුව බව පැහැදිලි ය.

කෙසේ වෙතත් මෑතක දී ප්‍රකාශයට පත් වූ අධ්‍යයනයකට අනුව, වසූරිය රෝගය වසර දහස්‌ ගණනක්‌ පැරැණි රෝගයක්‌ නො විය හැකි බව නිගමනය කර තිබේ. මේ ලිපිය ඒ පිළිබඳව ලියෑවුණකි.

වයිරස DNA පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්‌


එම අධ්‍යයනය සඳහා යොදාගෙන තිබුණේ ලිතුවේනියාවේ විල්නියස්‌ නගරයේ ඩොමිනිකන් නිකායේ පැරැණි පල්ලියක භූගත කුටියක තැන්පත් කර තිබූ, අර්ධ වශයෙන් මමියක්‌ බවට පත් ව තිබූ ළමා මළ සිරුරකින් ලබාගත් වසූරිය වයිරස ශේෂ ය. එම ළමයා 17 වැනි සියවසේ දී ජීවත් වූ කුඩා ළමයකු වන අතර, වයස අවුරුදු 2- 4 අතර බවට නිගමනය කර ඇත. විකිරණශීලී කාබන් කාලනිර්ණයෙන් පෙනී ගොස්‌ තිබුණේ එම ළමයා වර්ෂ 1650 වසර පමණ කාලයේ දී මිය ගොස්‌ තිබූ බවයි. (වඩාත් නිශ්චිතව පවසන්නේ නම් ළමයා මිය ගොස්‌ ඇත්තේ වර්ෂ 1643-1665 අතර කාලයේ දී ය.)

මේ කාලය වසූරිය රෝගය යුරෝපයේ රටවල් රැසක වසංගතයක්‌ බවට පත් ව තිබූ කාලයක්‌ වූ අතර, මරණ ද විශාල වශයෙන් සිදු වූ කාලයකි. ඒ කාලයට අයත් මමියක්‌ බවට පත් වූ උක්‌ත සිරුරේ තිබී වසූරිය වයිරස හමු වීම හා එම වසූරිය වයිරසවල DNA ලබාගැනීමට හැකි වීම මේ අධ්‍යයනය සඳහා යොමු වීමට පර්යේෂකයන්ට හැකියාව ලැබුණු කරුණ වේ. එම මමියේ තිබූ වසූරිය වයිරස නිදර්ශක අතර ජීවී වයිරස තිබී නැතත්, ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයෙන් ද ඒ සඳහා පර්යේෂකයන් විසින් අවසර ලබාගෙන ඇත.

මේ වයිරස ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ පර්යේෂකයන්ට වසූරිය ඇති කරන වැරියෝලා වයිරසයේ සම්පූර්ණ ගෙනෝමය අනුක්‍රමගත කරගැනීමට හැකියාව ලැබී තිබේ. එය මෙතෙක්‌ අනුක්‍රමගත කරන ලද පැරැණි ම මිනිස්‌ වයිරස ගෙනෝමය ලෙස ද සැලකේ.

මේ ගෙනෝමය යොදාගනිමින් වසූරිය වයිරසයේ පරිණාමය පිළිබඳව අවධානය යොමු කිරීමට පර්යේෂකයන්ට අවස්‌ථාව ලැබී තිබේ. ඒ අනුව මේ දක්‌වා විවිධ පර්යේෂකයන් විසින් හඳුනාගනු ලැබ ඇති 1940 සිට 1977 දක්‌වා කාලයට අයත් විවිධ වයිරස මාදිලි සාම්පලවල DNA සමග සංසන්දනය කිරීමෙන් වයිරසයේ වයිරසයේ පරිණාමීය ඉතිහාසය පිළිබඳව කරුණු අනාවරණය කරගැනීමට මේ පර්යේෂකයන්ට හැකියාව ලැබිණි.

වසූරිය වයිරසයේ පරිණාමීය ඉතිහාසය


ඒ කරුණු මත පදනම් ව, වසූරිය වයිරස සියලු මාදිලිවලින් ලබාගත් පරිණාමීය දත්ත අනුව වසූරිය වයිරසයේ පරිණාමීය ඉතිහාසයක්‌ ගොඩනැගීමට මේ පර්යේෂකයන්ට හැකියාව ලැබී ඇත. මේ වයිරසයේ පූර්වජයා 1580 පමණ කාලයකට අයත් වන බව පර්යේෂකයන් ගේ නිගමනය වී තිබේ. එනම් වසූරිය වයිරසයේ ආරම්භය සිදු ව ඇත්තේ මෙතෙක්‌ සිතුවාට වඩා මෑත කාලයේ දී විය යුතු ය. ඒ අනුව මෙතෙක්‌ කලක්‌ විශ්වාස කළ පරිදි වසූරිය යනු වසර දහස්‌ ගණනක්‌ පැරැණි රෝගයක්‌ නො ව වසර සිය ගණනක සීමිත ඉතිහාසයක්‌ ඇති රෝගයකි.

එසේ නම් වසර දහස්‌ ගණනක්‌ තිස්‌සේ වසූරිය රෝගය පිළිබඳව තිබූ වාර්තා පැහැදිලි කළ හැක්‌කේ කෙසේ ද? පෙර සඳහන් කළ විවිධ ඓතිහාසික වාර්තාවල දී වසූරිය රෝගය හඳුනාගෙන ඇත්තේ බිබිලි වැනි පලු ආදී ශාරීරික ලක්‌ෂණ පමණක්‌ පදනම් කරගැනීමෙනි. එවැනි රෝග ලක්‌ෂණ වෙනත් රෝගවලට පවා ඇති විය හැකි අවස්‌ථා රැසක්‌ පවතී. එබැවින් ඒ වාර්තාවල දැක්‌වෙන්නේ වෙනත් රෝග ඇති වු අවස්‌ථා විය හැකි ය.

එසේ ම පර්යේෂකයන්ට අනාවරණය වූ අපූරු කරුණක්‌ වූයේ වසූරිය වයිරසයේ දැකිය හැකි පරිණාමික වෙනස්‌ වීම් අතරින් වැඩි ප්‍රමාණයක්‌ ඇති වී තිබෙන්නේ එයට එරෙහි ව ප්‍රතිශක්‌තිකරණය හඳුන්වා දුන් පසු ව ය. ඒ අනුව මේ වෙනස්‌ වීම් ප්‍රතිශක්‌තිකරණයට වයිරසය දැක්‌වූ ප්‍රතිචාරයක්‌ ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. එඩ්වඩ් ජෙනර් 18 වැනි සියවස අවසානයේ දී පමණ වසූරිය සඳහා ප්‍රතිශක්‌තිකරණ එන්නතක්‌ නිපදවූ පසු වයිරසය පැහැදිලි මාදිලි දෙකක්‌ බවට පරිණාමය වී ඇති බව මේ වන විට ද අනාවරණය වී ඇති කරුණකි. ඉන් එකක්‌ වන්නේ වඩා භයානක හා මරණීය එකක්‌ වූ වැරියෝලා මේජර් (Variola major) ලෙස හඳුන්වන වයිරස මාදිලිය වන අතර අනෙක වන්නේ වඩා අඩු බලපෑමක්‌ ඇති කරන වැරියෝලා මයිනර් (Variola minor) නම් වයිරස මාදිලියයි. කෙසේ වෙතත් ජගත් මට්‌ටමෙන් ව්‍යාප්ත වූ ප්‍රතිශක්‌තිකරණ වැඩසටහන් හමුවේ මේ වයිරස දෙකට මහා ගහන අවරෝධයකට (major population bottleneck) මුහුණ දීමට සිදු වු බව මේ පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත.

වසූරිය ගැන නො විසඳුණු ගැටලු


කෙසේ වෙතත් මේ අධ්‍යයනයෙන් පසුව ද වසූරියේ ඉතිහාසය සම්බන්ධව ගැටලු නැතිවා නො වේ. නිදසුනක්‌ ලෙස ගත හොත්, ස්‌පාඤ්ඤ ජාතිකයන් වසූරිය ඇමෙරිකානු මහාද්වීපයට හඳුන්වා දුන් බවත්, ඒ නිසා එහි විසූ ස්‌වදේශීකයන් විශාල වශයෙන් මිය ගිය බවත් පැවසේ. එය එසේ නම් වසූරිය 1580 වර්ෂයට පෙර බිහි වූවක්‌ විය යුතු ය. මේ ගැටලුවට පිළිතුරු සැපයීමේ දී වසූරිය රෝගයෙන් මිය ගිය මධ්‍යම හා දකුණු ඇමෙරිකානු ස්‌වදේශිකයන් ගේ සුසාන භූමි අධ්‍යයනය කිරීමේ වැදගත්කමක්‌ ඇති බව දක්‌වා ඇත.

එසේ ම, වසූරිය රෝගය පැමිණියේ ලෝකය කුමන ප්‍රදේශයක සිට ද, එම වයිරසයේ පූර්වජයා කවුරුන් ද, මිනිසුන්ට වැළඳීමට පෙර කුමන සතුන් තුළ මේ වයිරසය තිබුණේ ද හා මිනිසුන් වෙත රෝගය මුල්වරට ව්‍යාප්ත වූයේ කවදා ද වැනි ගැටලුවලට පිළිතුරු සැපයීමට මේ අධ්‍යයනයෙන් අවස්‌ථාවක්‌ ලැබී නැත. රෝගය සම්බන්ධ ඉතිහාසය සෙවීමේ දී මේ කරුණුවලට පිළිතුරු සෙවීම ද වැදගත් වේ.

වසූරිය වයිරසයට ආසන්න වශයෙන් හෝ සමීප යෑයි හඳුනාගෙන ඇති Orthopoxvirus ගණයට ම අයත් ජර්බිල් (gerbil) නම් කාන්තාරවල වෙසෙන කුඩා ක්‌ෂීරපායීන්ට වැළඳෙන වයිරසය (taterapox) හා ඔටුවන්ට වැළඳෙන වයිරසය (camelpox) යන වයිරස දෙක පවා වසූරිය වයිරසයට ඥාතිත්වයක්‌ දක්‌වන්නේ ඉතා දුරස්‌ථ ව බව මෙහි දී හෙළි ව ඇත. ඒ වයිරසවලින් වසූරිය වයිරසය ඇති වූ බව සිතීම අපහසු බව විද්‍යඥයන් ගේ අදහස වේ. මේ අනුව වසූරිය වයිරසයේ පූර්වජයා මේ දක්‌වා අනාරවණය වී නැති එකක්‌ වීමට හෝ මේ වන විටත් වඳ වී ගොස්‌ ඇති වයිරසයක්‌ වීමට ඉඩ ඇති බව මේ පර්යේෂකයන් ගේ අදහස වේ.

(මූලාශ්‍රය: Current Biology DOI: 10.1016/j.cub.2016.10.061)


වසූරිය රෝගය


වසූරිය යනු මානව ඉතිහාසයේ වඩාත් විනාශකාරී ප්‍රතිඵල අත් කර දුන් දැඩි ලෙසින් බෝ වන රෝගයකි. එය වැරියෝලා (Variola‌) වයිරසය (VARV), නම් පොදු නමින් හැඳින්වෙන Orthopoxvirus නම් ගණයට අයත් වයිරසයක්‌ මගින් ඇති වේ. මේ රෝගය වැළැඳුණු රෝග ලක්‌ෂණ පෙන්වන පුද්ගලයකු ගෙන් නිකුත් වන ශ්‍රාව බිඳිති මගින් ඔවුන් හා සමීප සම්බන්ධයක්‌ දක්‌වන පුද්ගලයකුට වැළැඳීමේ අවදානමක්‌ ඇති බැවින් වේගයෙන් රෝගය පැතිර යැම දැකිය හැකි විය.

වසූරිය රෝගය සඳහා ප්‍රතිශක්‌තිකරණ එන්නතක්‌ නිපදවන ලද්දේ ඉංග්‍රීසි ජාතික වෛද්‍යවරයකු වූ එඩ්වඩ් ජෙනර් විසින් 1796 වර්ෂයේ පමණ දී ය. ඉන් පසුව ලෝකය පුරා ප්‍රතිශක්‌තිකරණ වැඩසටහන් ආරම්භ විය.

ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය පිහිටුවූ පසුව 1960 දශකයේ දී ක්‍රියාත්මක වූ වසූරිය තුරන් කිරීමේ වැඩසටහනකින් පසුව වසූරිය ලොවෙන් තුරන් කළ හැකි විය. ස්‌වාභාවිකව වසූරිය රෝගය වැළැඳුණු රෝගියකු අවසන් වරට වාර්තා වී ඇත්තේ 1977 වර්ෂයේ දී සෝමාලියාවෙනි. මේ රෝගය ලෝකයෙන් තුරන් කළ බවට ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ 1980 වර්ෂයේ දී ය.

අද වන විට මේ වයිරසය සජීවී මට්‌ටමෙන් දැකිය හැක්‌කේ ඇමෙරිකාවේ හා රුසියාවේ ඉතා ආරක්‌ෂිත මට්‌ටමේ පර්යේෂණාගාර දෙකක පමණක්‌ බව සඳහන් වේ.

http://www.vidusara.com/2016/12/21/feature3.html

Friday, December 16, 2016

දේශගුණ පර්යේෂණවලින් මෑතක දී හෙළි වූ කරුණු සමහරක්‌

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 07.12.2016 

(Vidusara, 07.12.2016, Few recent climate research findings)
http://www.vidusara.com/2016/12/07/feature2.html




2016 වර්ෂය දේශගුණ වෙනස්‌ වීම පිළිබඳව ලෝකයේ අවධානයට ලක්‌ ව තිබූ වර්ෂයකි. ඒ සඳහා බලපෑ එක්‌ හේතුවක්‌ වූයේ 2015 වර්ෂයේ අගභාගයේ දී එකග වූ පැරිස්‌ දේශගුණ සම්මුතියයි. බරපතළ පාරිසරික ගැටලුවක්‌ බවට අවිවාදිත දේශගුණ වෙනස්‌ වීම වළක්‌වාලීමට ජගත් මට්‌ටමෙන් ක්‍රියාත්මක වීමේ හැකියාවක්‌ ඇති එක ම විසඳුම ලෙස ඉදිරිපත් ව ඇති එය ලෝකයේ රාජ්‍ය නායකයන් විසින් අත්සන් කරන ලද්දේ 2016 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මාසයේ මැදභාගයේ දී ය. එය සඳහා ලැබී ඇති ප්‍රතිචරය කෙතරම් යහපත් වූයේ ද යත්, පසුගිය ඔක්‌තෝබර් මාසය වන විට එය බලාත්මක තත්ත්වයට පත් වීමට අවශ්‍ය වූ අපරානුමත කිරීම් ප්‍රමාණය ලැබී තිබූ අතර, නොවැම්බර් මස 4 වැනි දා එය බලාත්මක බවට පත් විය. මෙය ක්‍රියාත්මක වනු ඇත්තේ 2020 සිට ය.

එසේ ම මේ වර්ෂය ඇතුළත ලෝකයේ වායුගෝලයේ කාබන් ඩයොක්‌සයිඩ් සාන්ද්‍රණයේ සාමාන්‍යය මිලියනයකට කොටස්‌ 400ක සීමාව ඉක්‌මවා ගියේ ය. ඉන් පෙර එවැන්නක්‌ සිදු වුව ද, වසරේ සාමාන්‍යය එම අගය ඉක්‌මවා යනු ඇත්තේ මේ වර්ෂයේ දී ය. එවැනි මට්‌ටමකට කාබන් සාන්ද්‍රණය ඉහළ ගියේ වසර මිලියන ගණනාවකට පසුව බව විද්‍යාඥයන් ගේ අදහසයි. එසේ ම මේ වර්ෂයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය ලෝකයේ උෂ්ණත්වය පිළිබඳ වාර්තා තබාගැනීම ආරම්භ කළ අවස්‌ථාවේ සිට මේ දක්‌වා වාර්තා වූ ඉහළ ම සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය වනු ඇති බව ද මේ වන විට පෙනෙන්නට තිබේ.

2016 වර්ෂයේ දේශගුණ සමුළුව ආරම්භ වූයේ පසුගිය මාසයේ මුල දී ය. එහි දී ඇති වූ සීමිත වර්ධනය සම්බන්ධව අපි පසුගිය දා සාකච්ඡා කළෙමු. එහෙත් ඒ සමුළුව ආසන්නයේ දී හා ඉන්පසුව වාර්තා වන පර්යේෂණ හා ප්‍රකාශයට පත් වන විවිධ වාර්තා අනුව දේශගුණ වෙනස්‌ වීම හා සම්බන්ධ විවිධ කරුණු ගැන අවධානය යොමු කළ හැකි ය. මේ සතියේ අපේ අවධානය යොමු කරන්නට සිතුයේ ඒ ආකාරයෙන් අනාවරණය වූ කරුණු කිහිපයක්‌ සම්බන්ධයෙනි.

පොළොව උණුසුම් වී කාබන් නිකුත් වීම


ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යැමත් සමග භූමියේ උෂ්ණත්වය ඉහළ ගොස්‌ කාබන් ඩයොක්‌සයිඩ් විමෝචන විශාල වශයෙන් නිකුත් වී එහි ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙස ලෝකයේ උෂ්ණත්වය තවදුරටත් ඉහළ යා හැකි බව පසුගිය දා වාර්තා වූ අධ්‍යයන වාර්තාවක සඳහන් වේ. ඒ අනුව, ඉහළ උණුසුමක්‌ සහිත ලෝකයක දී වඩාත් අධික කාබන් ප්‍රමාණයක්‌ නිකුත් වීම නිසා වඩා බරපතළ දේශගුණ වෙනස්‌ වීමක්‌ ඇති විය හැකි ය. එහි දී දක්‌වා ඇති ආකාරයට සෙල්සියස්‌ අංශක එකකින් උෂ්ණත්වය ඉහළ ගිය හොත්, 2050 වර්ෂය වන විට කාබන් ටොන් බිලියන 55ක ප්‍රමාණයක්‌ වායුගෝලයට නිකුත් විය හැකි ය. මේ ආකාරයෙන් නිදහස්‌ විය හැක්‌කේ පසේ තැන්පත් ව ඇති කාබන් ය. ලෝකයේ වැඩි ම භෞමික කාබන් ප්‍රමාණයක්‌ සංචිත කර ඇත්තේ පසේ ය. ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යැමත් සමග පසේ ජීවත් වන ජීවීන් වඩාත් ක්‍රියාකාරී වීම නිසා වායුගෝලයට කාබන් වැඩි ප්‍රමාණයක්‌ නිකුත් කිරීමේ හැකියාවක්‌ තිබේ. මේ නිසා ලෝකය උණුසුම් වීම තවත් ඉහළ යයි. මේ තත්ත්වය ආපසු හැරවිය නොහැකි තත්ත්වයක්‌ උදා කළ හැකි අතර, මෙතෙක්‌ අවධානය යොමු නො කළ තත්ත්වයකි. උතුරු ඇමෙරිකාව, යුරෝපය හා ආසියාව යන මහාද්වීප තුනේ ස්‌ථාන පනහකට ආසන්න ගණනක සිදු කරන ලද ක්‌ෂේත්‍ර පරීක්‌ෂණවලින් අනතුරුව මේ අධ්‍යයන වාර්තාව ප්‍රකාශයට පත් කර තිබේ. (මූලාශ්‍රය: Nature, DOI:10.1038/nature20150)

පාරිසරික ක්‍රියාවලි සඳහා බලපෑම්


ලෝකයේ විවිධ පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් 94කින් 77කට හෙවත් 82%ක්‌ පමණ ප්‍රමාණයක්‌ සඳහා උෂ්ණත්ව ඉහළ යැමේ ප්‍රතිඵලයක්‌ ලෙස ඇති වී තිබෙන දේශගුණ වෙනස්‌ වීම බලපා ඇති බව මෑත දී පළ කරන ලද තවත් අධ්‍යයනයක්‌ මගින් පෙන්වා දී ඇත. ඒ අනුව මේ ක්‍රියාවලිවලට කිසියම් ආකාරයක බලපෑමක්‌ ඇති කිරීමට දේශගුණ වෙනස්‌ වීමට හැකියාව ලැබී තිබේ. මේ ක්‍රියාවලීන් ඇති වී ඇති බලපා ඇති පරිසර පද්ධති අනුව සැලකුව හොත්, භෞමික ක්‍රියාවලීන් 32ක්‌ අතරින් 29කට, සාගරික ක්‍රියාවලීන් 21ක්‌ අතරින් 25කට හා මිරිදිය ක්‍රියාවලීන් 31ක්‌ අතරින් 23කට මේ බලපෑම් ඇති වී තිබේ. මේ ක්‍රියාවලීන් අතරින් කිහිපයක්‌ මෙසේ දැක්‌විය හැකි ය. මිනිසුන්ට බලපෑමක්‌ ඇති වන ක්‍රියාවලීන් අතර පළිබෝධයන් වර්ධනය, රෝග ව්‍යාප්ත වීම, මත්ස්‍ය නිෂ්පාදනය අඩු වීම හා කෘෂිකාර්මික අස්‌වැන්න අඩු වීම වැනි කරුණු වේ. සෙසු ජීවීන් ගේ වඩාත් කැපී පෙනෙන වෙනස්‌කම් ඇති වෙමින් පවතී. කෙටි පරම්පරාවක්‌ සහිත ජීවීන් ගේ උෂ්ණත්වය සඳහා වූ ජානමය වෙනස්‌ වීම් ඇති වූ අවස්‌ථා වාර්තා වී තිබේ. දේහ ප්‍රමාණයේ හා හැඩයේ වෙනස්‌ වීම් වැනි කායිකමය වෙනස්‌වීම් ද වාර්තා වී ඇත. කාබනේටමය බාහිර සැකිලි ඇති ජීවීන් ගේ සැකිලි දිය වීම හා තාපය නිසා ඇති වන මරණ වැනි කායික විද්‍යාත්මක වෙනස්‌වීම් සුලබව ඇති වෙමින් පවතී. ශාකවල මල් පිපීමේ හා දලු දැමීමේ කාලය කලින් එළැඹීම මෙන්ම පක්‌ෂි පර්යටනයේ කාල වකවානුවල කැපී පෙනෙන වෙනස්‌ වීම් දැකිය හැකි වීම Rතු විද්‍යාත්මක වෙනස්‌කම් සඳහා නිදසුන් වේ. ඇතැම් ජීවී විශේෂ වඩා ඉහළ උන්නතාංශයක්‌ සහිත ප්‍රදේශ වෙත ව්‍යාප්ත වන අතර තවත් ජීවී විශේෂ ඉහළ අක්‌ෂාංශ සහිත ප්‍රදේශ කරා ව්‍යාප්ත වෙමින් තිබේ. එහෙත් මීට වඩා සංකීර්ණ අවස්‌ථා ද වාර්තා වී ඇති බව සැලකිය යුතු ය. තවත් විශේෂවල ව්‍යාප්තිය වෙනස්‌ වෙමින් ඇති අතර තවත් විශේෂවල වාසස්‌ථාන අහිමි වෙමින් තිබේ. ඉහත දැක්‌වූ සියලු ක්‍රියාවලිවල වෙනස්‌ වීම් සියල්ල ම පාහේ ඇති වී තිබෙන්නේ සෙල්සියස්‌ අංශක එකක පමණ උෂ්ණත්ව ඉහළ යැමක්‌ පවත්නා අතරතුර දී ය. මේ අනුව දේශගුණ වෙනස්‌ වීම නිසා ඇති වෙමින් තිබෙන වෙනස්‌ වීම් මේ වන විට ද සිදු වෙමින් තිබෙන බව මේ පර්යේෂකයන් ගේ අදහස වේ. එය හුදෙක්‌ අනාගතයේ ඇති වන බලපෑමක්‌ සේ සලකා ප්‍රතිපත්තිමය තීන්දු ගැනීමට යැම තත්ත්වය නිසි ලෙස තේරුම් නො ගැනීමකි. (මූලාශ්‍රය: Science, DOI: 10.1126/science.aaf7671)

කොරල්පර මුහුණ දෙන අනතුර


ලෝකයේ වායුගෝලයේ කාබන් ඩයොක්‌සයිඩ් මට්‌ටම ඉහළ යැමත් සමග ඇති වන සාගරයේ උෂ්ණත්වය හා ආම්ලිකතාව ඉහළ යැමේ බලපෑමට ලක්‌ නො වන කොරල්පර ප්‍රමාණය අතලොස්‌සක්‌ පමණ විය හැකි බව මෑතක දී පළ වූ තවත් පර්යේෂණයකින් අනාවරණය වූ කරුණකි. මේ තත්ත්වය වඩාත් බරපතළ වන්නේ මිනිසුන් කොරල්පර මත යෑපීම ඉහළ තත්ත්වයක පවත්නා ප්‍රදේශවල වීම තවත් වැදගත් ය. මේ අනුව මසුන් ගේ වාසස්‌ථාන අහිමි වීම, වෙරළ තීරයේ ආරක්‌ෂාව අහිමි වීම, සංචාරක කර්මාන්තයේ මෙන්ම ආහාර නිෂ්පාදනය අඩපණ වීම නිසා ආර්ථිකමය හානියක්‌ ද ඇති විය හැකි බැවින් 2050 වර්ෂය වන විට ඇති වන මේ තත්ත්වය බරපතළ විය හැකි ය. එහි බලපෑම වඩාත් දැනෙනු ඇත්තේ නොගැඹුරු, උණුසුම් ජලයේ පිහිටි කොරල්පර සහිත බටහිර මෙක්‌සිකෝව, මයික්‍රොනීසියාව, ඉන්දුනීසියාව, බටහිර ඔස්‌ටේ්‍රලියාව, අග්නිදිය ආසියාව වැනි ප්‍රදේශවල පිහිටා ඇති කොරල්පරවලට ය. මේ අතරින් සාගරය ආම්ලිකකරණය නිසා ඇති වන බලපෑම වඩාත් බරපතළ ය. කණගාටුවට කරුණක්‌ වන්නේ මේවා ප්‍රාදේශීය මට්‌ටමේ කළමනාකරණ පියවරවලින් වළක්‌වාගැනීමට අසීරු මට්‌ටමේ ඒවා වීම ය. මේ නිසා එම කොරල්පරවලින් ලැබෙන විවිධ පරිසර පද්ධති සේවා අහිමි වීමේ අවස්‌ථාවක්‌ තිබේ. (මූලාශ්‍රය: PLOS ONE, DOI: 10.1371/journal.pone.0164699) මේ අතර ඔස්‌ටේ්‍රලියාවේ මහා බාධක පරයේ වඩාත් දරුණු ම පර මිය යැම වාර්තා වූයේ පසුගිය නොවැම්බර් මාසයේ අවසන් භාගයේ දී ය.

ස්‌ටර්න් සමාලෝචනයෙන් වසර දහයකට පසු


දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධව විසඳුම් අරමුණු කරගනිමින් ප්‍රකට ආර්ථික විද්‍යාඥයකු වන ශ්‍රීමත් නිකොලස්‌ ස්‌ටර්න් විසින් 2006 වර්ෂයේ දී සම්පාදනය කරන ලද ස්‌ටර්න් සමාලෝචනය පළ වී වසර දහයක්‌ සම්පූර්ණ වූයේ පසුගිය මාසයට ය. Stern Review: The Economics of Climate Change නම් එම වාර්තාවෙන් පෙන්වා දුන් වැදගත් ම කරුණ වූයේ දේශගුණ වෙනස්‌ වීමේ බලපෑම් මගින් අනාගතයේ දී ලෝක ආර්ථිකයට වාර්ෂිකව 5%-20% අතර හානියක්‌ ඇති විය හැකි බව ය. එසේ ඇති විය හැකි ආර්ථික හානිය පරාසයකින් දක්‌වන ලද්දේ ඇති වන දේශගුණ වෙනස්‌ වීමේ ප්‍රමාණය අනුව එය වෙනස්‌ විය හැකි නිසා ය. එසේ ම එවැනි ආර්ථික හානියක්‌ වළක්‌වාලීම සඳහා කාබන් ඩයොක්‌සයිඩ් වායු සාන්ද්‍රණය සීමා කිරීම අවශ්‍ය වූ අතර, ඒ සඳහා අවශ්‍ය පියවර ගැනීමට කැප කළ යුතු වූයේ ලෝකයේ සමස්‌ත දළ දේශීය නිෂ්පාදනයෙන් සියයට 1ක්‌ තරම් ප්‍රමාණයක්‌ බව ද එම වාර්තාව මගින් පෙන්වා දෙන ලදි. කිසිවක්‌ නො කර සිටීමෙන් ලෝක ආර්ථිකයට සිදු විය හැකි ඊට වඩා විශාල ප්‍රමාණයේ හානියක්‌ ඇති වීම වළක්‌වාගත හැකි බව ඉන් අවධාරණය කෙරිණි. මේ වාර්තාව විද්‍යාඥයන් අතර පිළිගැනීමට ලක්‌ වූ අතර, දේශගුණ සටනේ අද දක්‌වා පැමිණි ගමන් මගට ඉන් යම් බලපෑමක්‌ වූ බව සැබෑවකි. එහෙත් ප්‍රතිපත්ති සම්පාදක මට්‌ටමින් ඒ සම්බන්ධව ප්‍රමාණවත් පියවරක්‌ ගෙන නොමැත.

මේ පිළිබඳව මෑතක දී පැවැති දේශන කිහිපයක දී අදහස්‌ දක්‌වූ නිකලස්‌ ස්‌ටර්න් පවසා ඇත්තේ ලෝකයේ අනාගත ආර්ථික වර්ධනය සඳහා එක ම මාර්ගය වන්නේ පිරිසිදු හා හරිත ආර්ථික වර්ධනය බවයි. ඔහු පවසා ඇත්තේ මිහිතලයේ උණුසුම් වීම නැවැත්වීම සඳහා පියවර නො ගැනීමේ වියදම ඉහළ ගොස්‌ ඇති බවත් එසේ කිරීමේ වියදම පහළ ගොස්‌ ඇති බවත් ය. නිදසුනක්‌ ලෙස ගත හොත් සූර්යබලය වැනි පිරිසිදු බලශක්‌තියේ වියදම පහළ ගොස්‌ ඇත. එසේ ම මේ වන විට චීනය දේශගුණ වෙනස්‌ වීම සම්බන්ධව ලෝකයට නායකත්වය දෙමින් සිටින බවට ද ඔහු අදහසක්‌ ඉදිරිපත් කර තිබිණි. ඔහු පවසන ආකාරයට අනාගතය රඳා පවතින්නේ අඩු කාබන් ආර්ථිකයක්‌ මත පමණකි.

http://www.vidusara.com/2016/12/07/feature2.html

ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණයේ සංකීර්ණ බව පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමක්‌

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 30.11.2016

(Vidusara, 30.11.2016, An explanation of the complexity of the domestication of maize)
(පුවත්පතේ කවරයේ හා ලිපියේ සිරස්තලය වෙනස්ය. බිලොග් ලිපියේ නිවැරදිව යොදා ඇත)
http://www.vidusara.com/2016/11/30/feature2.html




ඉරිගු යනු වර්තමානයේ දී ලෝකය පුරා වගා කරනු ලබන භෝගයකි. එය මූලික වශයෙන් මිනිස්‌ ආහාරයක්‌, සත්ත්ව ආහාරයක්‌ ලෙස මෙන් ම ජෛව ඉන්ධනයක්‌ ලෙස ද භාවිත වේ. ඉරිගු අපේ රටේ ද වගා කරනු ලබන භෝගයක්‌ මෙන් ම ජනප්‍රිය ආහාරයකි.

මෙක්‌සිකෝව නිජබිම කරගත් ඉරිගු ඇමෙරිකාවෙන් පිටත ලෝකයේ සෙසු ප්‍රදේශවලට හඳුන්වා දෙනු ලබන්නේ 15 වැනි සියවසේ දී යුරෝපීයයන් ඇමෙරිකාවට පැමිණි පසු ව ය. ආහාර භෝගයක්‌ ලෙස වැදගත් වූ බැවින් හා විවිධ දේශගුණ තත්ත්වයන්ට ගැලපීමේ හැකියාව හා විවිධත්වය නිසා ඉරිගු භෝගය ලෝකය පුරා වේගයෙන් ව්‍යාප්ත විය.

ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයට ඉරිගු ශාකයේ නිජබිම ලෙස සැලකෙන්නේ වර්තමාන මෙක්‌සිකෝවයි. වර්තමානයේ දී අප දකින ඉරිගු ශාකය (Zea mays ssp. mays) ගෘහාශ්‍රිතකරණය කිරීම සඳහා මුල් වූ ශාකය සේ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් අනාවරණය වී ඇත්තේ Zea mays උප විශේෂ දෙකකි. ඉරිගුවල පූර්වජයා (progenitor) ලෙස සැලකෙන මේ පළමු උපවිශේෂය වන්නේ Zea mays ssp. parviglumis නම් උප විශේෂයයි. එය ස්‌වාභාවිකව වැවෙන්නේ මෙක්‌සිකෝවේ බටහිර හා දකුණුදිග පහතරට ප්‍රදේශවල ය. එසේ ම ඉරිගු ශාකයට උස්‌ බිම්වලට අනුවර්තනය වීම සඳහා අවශ්‍ය ලක්‌ෂණ ලැබුණේ Zea mays ssp. mexicana නම් තවත් උප විශේෂයකින් බව පර්යේෂකයන් ගේ අදහසයි. එය දැකිය හැක්‌කේ මෙක්‌සිකෝවේ මධ්‍යම සානුවේ පිහිටා ඇති සිසිල් වියළි උස්‌බිම්වල ය. මේ උප විශේෂ දෙක ම එරට දේශීය ශාක වන අතර, ඒවා පොදුවේ හැඳින්වෙන්නේ තෙයොසින්ටේ තෘණ (teosinte) ලෙස ය. මේ පොදු නමින් හඳුන්වනු ලබන තවත් Zea mays උපවිශේෂයක්‌ ගෝතමාලාවේ ද තිබේ.

මුලින් ම ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණය සිදු වන්නේ ඉහත දැක්‌වූ තෙයොසින්ටේ තෘණ වර්ගය එකතු කිරීම හා ඒවා ආහාරයට ගැනීම ආරම්භ වූ පසු ව ය. මේ අනුව ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණය ආරම්භ වූයේ අදින් වසර 10,000ත් 6,250ත් අතර කාලයකට පෙර බව බොහෝ විද්‍යාඥයන් ගේ පිළිගැනීමයි. මේ තෘණ වර්ගය මිනිසුන් විසින් දිගින් දිගට ම තෝරා වගා කරනු ලැබීමත් සමග ක්‍රමයෙන් අද අප දන්නා ඉරිගු බවට පත් ව ඇති බව සැලකේ. මේ දෙක අතර වෙනස්‌කම් කෙතරම් වී ද යත් මේ තෘණ විශේෂයෙන් ඉරිගු ඇති වූ බව ඇතැම් විට සමහර විද්‍යාඥයන් විශ්වාස නො කළ බව සඳහන් වේ. මේ නිසා ඉරිගු ශාකයේ ගෘහාශ්‍රිතකරණ ක්‍රියාවලිය සංකීර්ණ එකක්‌ වන බව පැහැදිලි ය. මෑතක දී මේ පිළිබඳව සිදු කළ අධ්‍යයනයකින් ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණ ක්‍රියාවලිය හා සම්බන්ධ වැදගත් තෙරතුරු අනාවරණය වී ඇත.

පැරැණි නිදර්ශකයක්‌ යොදාගත් අධ්‍යයනයක්‌




මේ අධ්‍යයනය සඳහා යොදාගෙන ඇත්තේ මෙක්‌සිකෝවේ තෙහුආකාන් (Tehuacan) නිම්නයේ පිහිටා ඇති ගල් ලෙනක සිදු කරන ලද කැණීමකින් ලැබුණු ඉරිගු කරලකි. 1962 පමණ ඈත කාලයේ දී සිදු කරන ලද කැණීමකින් ලැබී තිබූ මේ ඉරිගු කරල ඇමෙරිකාවේ මැසචුසෙට්‌ස්‌ ප්‍රාන්තයේ පිහිටා ඇති රොබට්‌ එස්‌. පීබොඩි කෞතුකාගාරයේ වල් ඉරිගු සඳහා නිදර්ශනයක්‌ ලෙස ප්‍රදර්ශනය කරන ලදි. ඊට ලබා දී ඇති අංකය Tehuacan 162 විය. උපරිම දිග මිලිමීටර් 16.3ක්‌ වූ මේ ඉරිගු කරලේ පළලේ සාමාන්‍යය මිලිමීටර් 3.1ක්‌ පමණ වූ අතර, ඒ අනුව එය වර්තමානයේ දැකිය හැකි ඉරිගු කරලකට වඩා කුඩා ය. මේ ඉරිගු කරල පිළිබඳව සිදු කරන ලද විකිරණශීලී කාබන් කාලනිර්ණය අනුව එය අදින් වසර 5,310ක්‌ පමණ පැරැණි බව හෙළි විය. ඒ අනුව ඒ අනු ව එය ලෝකයේ මෙතෙක්‌ හමු වී ඇති ඇති පැරැණි ම ඉරිගු කරල් අතර වේ. මේ නිසා උක්‌ත නිදර්ශකය ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණයේ මුල් අවධියට අයත් නිදර්ශකයක්‌ සේ සැලකිය හැකි බව පසක්‌ වූ බැවින් ඒ පිළිබඳව වැඩිදුර අධ්‍යයනය කිරීමට අදාළ විද්‍යාඥයන් කණ්‌ඩායම විසින් තීරණය කරන ලදි. එම පර්යේෂණයේ දී අදාළ ඉරිගු කරලේ තිබී පරීක්‌ෂාවට ලක්‌ කළ හැකි ආකාරයේ DNA හමු වීම වැදගත් ඉදිරි පියවරක්‌ විය. එතරම් පැරැණි ශාක ශේෂයක ප්‍රවේණි ද්‍රව්‍ය ශේෂ ව තිබීම ද වැදගත් වේ. මේ නව අධ්‍යයනය සිදු කිරීමට අවස්‌ථාව ලැබුණේ මේ DNA හමු වීම නිසා ය. අධ්‍යයනය සඳහා DNA ලබාගැනීමේ දී ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය හානි වීම වළක්‌වාගැනීමට උපරිම පියවර ගෙන ඇති අතර, මෙමගින් අදාළ ඉරිගු නිදර්ශකයේ ගෙනෝමය අනාවරණය කරගැනීමට හැකියාව ලැබී තිබේ. මෙසේ අනාවරණය කරගත් පැරැණි ඉරිගු ගෙනෝමය සමග නූතන ඉරිගු මෙන්ම ඉරිගුවල පූර්වජයා සේ සැලකෙන තොයොසින්ටේ තෘණ ගෙනෝම සමග සංසන්දනය කිරීම පර්යේෂකයන් මීළග පියවර විය.

ඉරිගු පිළිබඳ නව අනාවරණ


එහි දී අනාවරණය වූ ආකාරයට ඉරිගු ඇට වඩාත් මෘදු හා ආහාරයට ගත හැකි තත්ත්වයට පත් වීමට අවශ්‍ය ප්‍රවේණික සාධක උක්‌ත නිදර්ශකයේ දැකිය හැකි විය. එසේ ම වල් තෘණ වර්ගවල දැකිය හැකි දැඩි ආවරණය ද ඒ වන විටත් නැති වී ගොස්‌ තිබීම වැදගත් ය. එසේ ම මේ නිදර්ශකය එහි ඇතැම් ලක්‌ෂණ අතින් නූතන ඉරිගුවලට වඩා එහි පූර්වජයා වූ තෙයෝසින්ටේවලට සමීප බවක්‌ සිතිය හැකි ය. නිදසුනක්‌ ලෙස ගත හොත් මේ නිදර්ශකයේ ප්‍රමාණය නූතන ඉරිගු කරලකින් දහයෙන් එකක්‌ පමණ හෙවත් සෙන්ටිමීටර් 2ක්‌ පමණ වේ. එසේ ම පැරැණි ඉරිගු කරලක තිබුණේ පේලි 8ක්‌ පමණක්‌ වන අතර, නූතන ඉරිගු කරලක එමෙන් දෙගුණයක්‌ පමණ තිබේ. මේ සියලු කරුණු අනුව පර්යේෂකයන් දක්‌වන්නේ පරිණාමික ව ගත් විට Tehuacan 162 නිදර්ශකය ඉරිගු ශාකයේ පූර්වජයන් අතරින් යම් පමණකින් හෝ සමීප වන්නේ පහත් ප්‍රදේශවල වැවෙන Zea mays ssp. parviglumis උප විශේෂයට බව ය. එහෙත් එය ඊට වඩා කැපීපෙනෙන වෙනස්‌කම්වලින් යුක්‌ත වන අතර නූතන ඉරිගු ශාකවලට වඩාත් සමීප වේ. වඩාත් පැහැදිලි ව දක්‌වන්නේ නම් මේ නිදර්ශකය මගින් නිරූපණය වන්නේ ඉරිගුවල පැරැණි ආකාරයක්‌ වන අතර, එය සියලු නූතන ඉරිගුවල පූර්වජයාට වඩා සමීප වේ. එහෙත් එය නූතන ඉරිගු භෝගයේ විවිධ දර්ශවල විවිධත්වකරණයට (diversification) පෙර පරිණාමිකව බෙදී ගොස්‌ ඇති බව ද මේ පර්යේෂකයන් ගේ අදහස වේ. මේ පර්යේෂණයෙන් පෙනී යන එක්‌ කරුණක්‌ වන්නේ ගෘහාශ්‍රිතකරණ ක්‍රියාවලියේ දී ඇති වන ව්‍යqහ විද්‍යාත්මක වෙනස්‌කම් සැලකිය යුතු තරම් කැපී පෙනෙන ඒවා විය හැකි බවයි.

අනාගත අධ්‍යයන සඳහා ආරම්භයක්‌


කෙසේ වෙතත් උක්‌ත පර්යේෂණයෙන් අනාවරණය වන්නේ ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණයේ කිසියම් කොටසක්‌ පමණක්‌ බව මේ පර්යේෂකයන් ගේ අදහසයි. ඉහත දැක්‌වූ ආකාරයට, පුරාවිද්‍යාත්මක හා නූතන DNA සාධක අනුව ඉරිගු ගෘහාශ්‍රිතකරණය කරන ලද්දේ අදින් වසර 10,000ත් 6,250ත් කාලයකට පෙර බව විශ්වාස කරන ලදි. එහෙත් මේ ක්‍රියාවලිය සිදු වූ ආකාරය හා එහි දී ඇති වූ සිදුවීම් හා ඒවායේ කාල වකවානු පිළිබඳව සවිස්‌තර දැනීමක්‌ විද්‍යාඥයන්ට නො තිබිණි. එහෙත් මේ නව අධ්‍යයනය මගින් ඒ සඳහා අවස්‌ථාවක්‌ ලැබී ඇති බව පෙනේ.

එසේ ම මේ පර්යේෂකයන් ගේ අදහස අතීතයේ සිටි මිනිසුන් විසින් ඉරිගු භාවිත කරන ලද්දේ අතිරේක ආහාරයක්‌ ලෙස විය හැකි බවයි. ඔවුන් ඒ වන විට ද විවිධ ද්‍රව්‍ය එකතු කරන්නන් මෙන්ම ගොවීන් සේ ජීවිත ගත කළ ද, ඒ වන විට පවා ඔවුන් ගේ ආහාරයේ වැඩි තැනක්‌ හිමි වන්නට ඇත්තේ වනගත ශාක මෙන්ම දඩයමින් ලබාගත් මස්‌ ය. ඊට අමතරව විශේෂයෙන් වසරේ යම් කාලයක දී ඉරිගු ආහාරයක්‌ ලෙස යොදාගෙන ඇති බව දක්‌වා ඇත.

ගෘහාශ්‍රිතකරණය කරන ලද ඉරිගු ඉතා ඉක්‌මනින් ඇමෙරිකාව පුරා භෝගයක්‌ ලෙස ව්‍යාප්ත වී තිබේ. ඒ සඳහා මිනිසුන් බෙහෙවින් හේතු වී ඇත. ඉදිරි අධ්‍යයනවල දී එසේ ඉරිගු භෝගය ව්‍යාප්ත වූ මාර්ග සම්බන්ධව කරුණු සොයාබැලීම ද මේ පර්යේෂකයන් ගේ එක්‌ අරමුණක්‌ වේ. එසේ ම ඉරිගුවල ඇති වැදගත්කම ඇත්තේ එය වර්තමානයේ දී ආහාර භෝගයක්‌ ලෙස යොදාගැනීම පමණක්‌ නො වේ. එය ඇමෙරිකාවේ ස්‌වදේශිකයන් ගේ සංස්‌කෘතික දියුණුවේ මෙන්ම සමාජයීය වර්ධනයේ ද, අධිරාජ්‍ය ඇති වීම දක්‌වා වූ වෙනස්‌කම් සමග ද බද්ධ වුවකි. එහි දී තවත් අවබෝධ කරගත යුතු කරුණු තිබේ. ඒ අතර පෝෂණයේ වෙනස්‌ වීම් මෙන්ම ඉරිගුවල විවිධ ප්‍රභේද විවිධ පරිසරවලට හුරු වූ අකාරය ද වේ.

උක්‌ත අධ්‍යයනයේ ඇති තවත් වැදගත්කමක්‌ වන්නේ පුරාවිද්‍යාත්මක සාධක යොදාගනිමින් සිදු කරන පුරා-ගෙනෝමික හෙවත් ප්‍රවේණික අධ්‍යයන සඳහා තවත් නිදසුනක්‌ සැපයීම ය. මෙවැනි වෙනත් අධ්‍යයන මගින් ද ගෘශාශ්‍රිතකරණය සිදු වූ අකාරය පිළිබඳ කරුණු අනාවරණය වී ඇත.

මූලාශ්‍රය: Cell Biology, DOI: 10.1016/j.cub.2016.09.036 


http://www.vidusara.com/2016/11/30/feature2.html

Wednesday, November 23, 2016

බස් කතා 1: ශ‍්‍රී ලාංකික යන්නෙහි අරුත

අද* හවස 138 බසයක නැගි පසු වාසනාවකට මෙන් අසුනක් ලැබුනෙන් මද නින්දකට සැරසුනෙමි. යාන්තම් නිදිබර වූ මා තිඹිරිගස්යාය හරියෙදී ඇහැරුනේ තරුණයකු හා තරුණියක අතර වූ කතාබහකිනි. මගේ නිදිමත නැති විය.

එ් දෙන්නාගේ කතාබහ විවිධ මාතෘකා ඔස්සේ ඇදී ගියේය. කොළඹ සරසවිය අසලින් බසයට නැගෙන්නට ඇති ඔවුන් එහි සිසුන් බව කැම්පස් කතාවලින් පෙනුණි (එ් ෂෝ එකටදැයි නොදන්නෙමි.) ඔවුන් එකිනෙකාගේ ගම් ප‍්‍රදේශ ගැන දැනසිටියේ මද වශයෙනි. ඒ අනුව ඔවුන් නවක සිසුන් හෝ මෑතදී හඳුනාගත අය විය යුතුය. තරුණයාගේ පියාගේ ගම කුරුණෑගල වූ අතර ඔවුන් දැන් කොළඹ ආසන්නයේ පදිංචි බව පෙනිණි. තරුණියගේ ගම් ප‍්‍රදේශය වේයන්ගොඩ විය. කුරුණෑගල යන විට වේයන්ගොඩ පසුකර යන බවද ඇය සිය මිත‍්‍රයාට පවසා සිටියාය! (මටත් මේ ඔ්පාදූපමයි ලියන්න හිතෙන්නේ, ඔ්න කතාව පැත්තක තිබෙද්දි.)

කතාවේ වැදගත් දේ සිදුවූයේ, ගම්සභා හන්දියේදී තරුණයා බසින්නට සැරසුණු විටය. තරුණිය තරුණයාගෙන් මෙසේ අසා සිටියාය.

තරුණිය - "බස් එකෙන් බැහැලා යන්න දන්නවාද?"

මදක් විපිලිසර වූ තරුණයා මෙසේ කීවේය

"මාව කවුරු වගේද පේන්නේ? මම ශ‍්‍රී ලාංකික කොල්ලෙක්."

මේ අනුව "ශ‍්‍රී ලාංකික" යනු "බස් එකෙන් බැහැල යන්න දැනගැනීම" විය යුතුය.

එය එසේ නම්, ශ‍්‍රී ලාංකික කම යනු අප දන්නා කියන ප‍්‍රදේශවලදී පමණක් ඇති වන තත්ත්වයකි. එ් අනුව අප නොදන්නා තැනක යන විට ශ‍්‍රී ලාංකික කම නැති විය යුතුය. එ් බස් එකෙන් බැහැලා යන්න නොදන්නා නිසාය. පිටරටක ගියාම සමහරුන්ගේ ශ‍්‍රී ලාංකික බව නැත්තටම නැතිවන්නේද මේ නිසා විය යුතුය.

අනේ මංදාය. මේවා ඉගෙන ගන්න මේ කාලේ කැම්පස් යන්නම ඔ්නෑ වගේය. ඔවුන් මොන පීඨයේද යන්න හා 2009ට කලින් උපන් අයද යන්න දැන ගැනීමට මතක් වුනේ පසුවය. අපරාදේ...

(පසු සටහන - අපි කොළඹ කැම්පස් යන කාලයේ මෙවැනි අතිශය ගැඹුරු අර්ථකථන දෙන්නට හැකි අය සරසවියේ සිටියේ නැති වීම ගැන කණගාටුවක් ඇති විය. අපට කලින් කාලයේ එ් තරම් වත් නොසිටින්නට ඇත.) :-D

* 2016 ඔක්. 20