නගරවල අධික උණුසුමට පිළියමක්

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර (Vidusara), 2024-08-21

නාගරික තාප දූපත් (urban heat islands) යනු වර්තමාන ගෝලීය උණුසුම් වීමත් සමඟ මතු වී තිබෙන ගැටලුවකි. මෙම ක්‍රියාවලියේ දී සිදුවන්නේ නාගරික ප්‍රදේශවල උෂ්ණත්වය අවට සෙසු ප්‍රදේශවලට සාපේක්ෂව සෙල්සියස් අංශක 2-3කින් පමණ ඉහළ යෑමය. නගරවල ඇති ගොඩනැගිලි, තාර යෙදූ පාරවල්, වහලවල් වැනි දෘඪ පෘෂ්ට මගින් සූර්ය තාපය අවශෝෂණය කිරීම නිසා මේ සඳහා හේතුව වේ. වර්තමානයේ පවත්නා ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම සමඟ මෙහි බලපැම තවත් ඉහළ ගොත් ඇත. මෙවැනි තත්ත්වයක් වැඩිහිටියන් හා ළමුන් වැනි අධික උෂ්ණත්වය නිසා අවදානමට ලක්වන ජන කොටස්වලට බලපායි. මේ නිසා නාගරික තාප දූපත් සැලකිය යුතු මරණ ප්‍රමාණයකට හේතු වන ඇති බව සැලකේ.

මේ තත්ත්වයට මුහුණ දී ඇති නාගරික ප්‍රදේශවල උෂ්ණත්වය අඩු කිරීම සඳහා විවිධ පියවර දැනටමත් ගෙන ඇති අතර, ඒ මූලික වශයෙන් නගර තුළම ගෙන ඇති පියවර වේ. ඒවා අතර, නාගරික ප්‍රදේශවල ගස් සිටුවීම, තාර සහිත ප්‍රදේශ වෙනුවට හැකි හැම තැනකම තෘණ වැවීම, නගරවල උද්‍යාන ඇති කිරීම වැනි හරිත ආවරණයක් සඳහා වැඩි ඉඩක් ලබා දෙන පියවර මේ අතර මූලික වේ. එසේම ගොඩනැගිලි තද පැහැයෙන් වර්ණ ගැන්වීම වෙනුවට සුදු පැහැයෙන් වර්ණ ගැන්වීම මගින් සූර්යාලෝකය පරාවර්තනය කිරීම සිදු වේ. කෙසේ වෙතත් නාගරික ප්‍රදේශවල භූමියේ වටිනාකම ඉහළ බැවින් ඉහත කී හරිත ආවරණය හා සම්බන්ධ පියවර සඳහා යොදාගත හැකි භූමිය සීමා සහිත වේ. අනෙක් අතට මේ බලපෑම නගරයේ යම් ප්‍රදේශයකට පමණක් සීමා වන අතර, සමස්ත නගරයට බලපෑමක් කළ නොහැකි තරම්ය.

නගරවලට පිටතින් විසඳුමක්

ඉහත සඳහන් කළ නගර තුළින් ඇති විසඳුමක් වෙනුවට නාගරික තාප දූපත් තත්ත්වය සඳහා නගරවලට පිටතින් ලබා දිය හැකි විසඳුමක් පිළිබඳව පසුගියදා ප්‍රකාශයට පත් වූ අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දී තිබේ. ඒ අනුව නගර වටා ගස් වවන ලද ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ හා විශාල විල් තිබීම මගින් නගරවල උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 0.5ක් දක්වා අඩු කළ හැකිය.

මේ නව අධ්‍යයනයෙන් පෙන්වා දී ඇත්තේ නගරයට පිටතින් ඇති ප්‍රදේශයේ ගස් සහිත හා ජලාශ සහිත ප්‍රදේශයක් ඇති විට මධ්‍යයේ ඇති නගරයේ උෂ්ණත්වයට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළ හැකි බවයි. තාප දූපත් තත්ත්වය නිසා නගරයේ අඩු පිඩන ප්‍රදේශයක් ඇති වේ. ඒ, උණුසුම් වාතය ඉහළට ගමන් කරන නිසාය. මේ සමඟ අවට ප්‍රදේශවලින් නගරය වෙත වාතය ඇදී එයි. නගරය අවට ප්‍රදේශයේ ඇත්තේ ගස් සහිත හා ජලාශ සහිත ප්‍රදේශයක් නම් එ් ඇදී එන්නේ වඩා සිසිල් වාත ධාරාවකි.

මෙහි දී පෙනී ගොස් ඇත්තේ, නගර මායිමේ සිට පිටතට විහිදෙන රුක් ආවරණය සහිත වෘක්ෂ තීරයේ ප්‍රමාණය මත නගරයේ උෂ්ණත්වය අඩු කිරීමට සිදුකරන බලපෑම තීරණය වන බවයි. නගරයේ විෂ්කම්භයෙන් අඩක් පමණ පළලක් ඇති වෘක්ෂ තීරයක් ප්‍රදේශයක් තිබීමෙන් නගරවල උෂ්ණත්වය උෂ්ණත්වය අංශක 0.5කින් පමණ ප්‍රමාණයක් දක්වා අඩු වී තිබේ. එසේම වඩා හොඳ ප්‍රතිඵල සඳහා නගරයට පිටතින් තිබිය යුත්තේ වෘක්ෂ තීරයක් හෝ ජලාශයකි. නගර වඩා ඇත්තේ තෘණ බිම් හා කෘෂි බිම් වූ විට නගරයේ උෂ්ණත්වය අඩුවීම වඩා අඩුය.

චීනයේ එකිනෙකට වෙනස් වූ නගර තිහක, 2000 සහ 2020 අතර කාලයේ දී භූගෝලීය හා පාරිසරික දත්ත යොදාගනිමින් මේ අධ්‍යයනය සිදු කර තිබේ. චීනය මේ සඳහා යොදාගෙන ඇත්තේ එහි මෑත කාලයේ දී විශාල නාගරික වර්ධනයක් සිදු වී ඇති නිසාය.

ප්‍රායෝගික විසඳුමක්?

මේ අනුව නාගරික තාප දූපත් ගැටලුව සඳහා වඩා ස්වාභාවික හා ප්‍රායෝගික විසඳුමක් ලැබී ඇති බව පෙනේ. මේ අනුව නගරයක පැවැත්මට ආසන්න ප්‍රදේශයේ ස්වාභාවික හෝ ග්‍රාමීය පරිසරයක් තිබීම වැදගත්ය. මෙය නගර සැලසුම්කරණයේ දී මෙන්ම භූදර්ශන නිර්මාණයේ දී ද ප්‍රායෝගිකව යොදාගත හැකි බව පෙනේ.

අනෙක් අතට තාප දූපත් නිසා ඉහළ යන උෂ්ණත්වයට සාපේක්ෂව වෘක්ෂ තීරු මගින් අඩු කළ හැකි උෂ්ණත්වය අඩු අගයක් සේ පෙනුනත් සෙල්සියස් අංශක 0.5ක උෂ්ණත්වය අඩු වීමෙන් ජීවිත රැසක් රැකගත හැකි වේ. 

මූලාශ්‍රය - https://www.nature.com/articles/s44284-024-00091-z

ඔබ ආයෙමත් ඇවිදින් - රඹුටන්, මැංගුස්, ගඩුගුඩා හා දූරියන්

Climate Diary - දේශගුණ දිනපොත 06

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

ආපසු රඹුටන්, මැංගුස්, ගඩුගුඩා හා දූරියන් පාරට ඇවිත්. ඒක අමුත්තක් නෙමෙයි - මොකද මේ තමයි සාමාන්‍යයෙන් ඔය පලතුරු වෙළෙඳපොලට එන කාලය. ඒ කියන්නේ ජුලි-අගෝස්තු මාස.

ඒත් මේ අවුරුද්දේ මාර්තු මාසෙ දී වගෙත් මේවා වෙළෙඳපොලේ තිබ්බා. ඒකට හේතුව මේ අවරුද්ද මුල් කාලෙදි මේ පලතුරු හැදෙන තෙත් කලාපයට සැලකිය යුතු වැස්සක් වැටීම වෙන්න ඕන. සමහර අවුරුදුවල නොවැම්බර් දෙසැම්බර් මාසවල දීත් මේ පලතුරු සුලබ උනා.

මේක වර්ෂාපතනයේ වෙනස් වීම එක්ක ඇති වන වෙනසක් වගේ පේන්නේ. අපේ වර්ෂාපතන රටාව වෙනස් වෙලා - සාමාන්‍යයෙන් වහින්නේ නැති කාලවල දී පවා සැලකිය යුතු වැස්සක් වැටෙන අවස්ථා දැන් දැන් තිබෙනවා. පලතුරු වාර ගණන දෙකක් තුනක් වීම සාධනීය වෙනසක් විදියට ගන්නත් පුළුවන්. හැබැයි මේක  හැමදේටම සාධනීය නෑ - ගොයම් කපන්න ආසන්නයේ වැටෙන වැස්සෙන් ග‌ොයමට හානි වෙනවා. අනෙක මේක හැම අවුරුද්දකම වෙන්නේ නෑ.

තවත් වැදගත් දෙයක් - මේ පලතුරු ‌හතරම විදේශීය සම්භවයක් ඇති පලතුරු. ගඩුගුඩා හැර අනෙත් තුන වර්තමාන මලයාසියාව ප්‍රදේශයේ සම්භවය වූ පලතුරු වන අතර, ගඩුගුඩාවල සම්භවය පොදුවේ අග්නිදිග ආසියාවේ බව පැවසෙනවා. මේවා 18-19 සියවස්වල දී අපේ රටට හඳුන්වා දීමෙන් පසු රටේ ජනතාව විසින් වැළඳගනු ලැබුවා. 'පලතුරු ලෝකයේ රජු' යැයි පැවසෙන දූරියන් කියන්නේ මේ රටේ වැඩිම මිලකට අලෙවි වන පලතුරක් වෙන්න ඕන. තවත් විදේශීය සම්භවයක් ඇති පලතුරු වන කජු හා අන්නාසි උනත් මිල අධික පලතුරුයි.

මේ වගේ බොහෝ විදේශීය එලවළු හා පලතුරු මිනිසුන් විසින් ලෝකයේ අනෙක් රටවලට ගෙන ගොස් තම පරිභෝජනය සඳහා වවා ගැනීම නිසා ලෝකය පුරා ව්‍යාප්ත වී තිබෙනවා. ඇතැම් එළවළු හා පලතුරු අපට කෙතරම් සමීප ද කියනවා නම්, ඒවා විදේශීය රටවලින් අපේ රටට හඳුන්වා දුන්නාද යන්න විශ්වාස කරන්න පවා නොහැකි තරම්. ඒ පිළිබඳව ලියැවුණු ලිපියක් මෙතැනින් කියැවිය හැකියි (අදාළ මුල් පර්යේෂණ පත්‍රිකාවට සබැඳියක් එහි ඇති) - https://dhaneshw.blogspot.com/2016/07/blog-post.html

2024-07-29

ඊජිප්තු දේශගුණ සමුළුවේ දී මොකද වුනේ?

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

නියමිත කාලයට වඩා අතිරේකව පැය තිස්හයකටත් වඩා කාලයක් තිස්සේ දිග්ගැසුනු ඊජිප්තුවේ ශාම් එල් ෂේක් නගරයේ දී පැවැති දේශගුණ සමුළුව හෙවත් දේශගුණ වෙනස් වීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ රාමුගත සම්මුතියේ (UNFCCC) පාර්ශ්වකරුවන්ගේ 27 වන සමුළුව (COP27) පසුගිය 20 දා පෙරවරුවේ අවසන් විය. 

මේ සමුළුවේ දී ඇති වූ වැදගත් ප්‍රධාන පියවර පිළිබඳව මෙසේ සැකෙවින් දැක්විය හැකිය (සමුළුව අවසන නිකුත් වූ ශාම් එල්-ෂෙයික් ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම සඳහා සබැඳිය ලිපිය පහළින් දැක්වේ).

අලාභ සහ හානි සඳහා වූ අරමුදලක්

දේශගුණ වෙනස් වීම නිසා සිදුවන විවිධ ආපදා ඇතුළත් අලාභ සහ හානි සඳහා මූල්‍ය සහාය ලබා දීමට ජගත් මට්ටමේ අරමුදලක් පිහිටුවීමට එකඟ වීම මෙවර සමුළුවේ දී  සිදු වූ වැදගත්ම සිදුවීමකි. මෙය ගංවතුර, නියඟය, කුණාටු වැනි දේශගුණ වෙනස් වීම හා සම්බන්ධ ආපදාවලින් බැට කෑ දියුණුවන රටවල් දිගු කලක් තිස්සේ (UNFCCC සම්මුතිය ඇතිකරගත් දා පටන්ම වාගේ) ඉල්ලා සිටි දෙයකි. මෙය අවශ්‍ය වන්නේ එවැනි ආපදාවලින් හානියට පත්වන භෞතික හා සමාජයීය යටිතල පහසුකම් ආදිය ගොඩනැංවීම් සඳහාය. හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩුකිරීම හා අනුහුරු වීම සඳහා වූ පියවර සඳහා අරමුදල් සපයන ලද නමුත්, දේශගුණ අලාභ සහ හානි සඳහා වූ වෙනම ප්‍රතිපාදන සැපයීමක් මෙතෙක් පැවතියේ නැත.

කෙසේ වෙතත් මෙවැනි වෙනම අරමුදලක් ඇති කිරීමට දියුණු රටවල් එකඟ නොවූ අතර, ඔවුන් පැවසූයේ පවත්නා අරමුදල් ඒ සඳහා යොමු කළ යුතු බවයි. ඒ විරෝධය මේ සමුළුවේ දී ද දැකිය හැකි වුවත් අවසාන දෙදින තුළ යුරෝපා සංගමය හා ඇමරිකාව මේ සඳහා එකඟ වූයේ අවදානම් ඇති රටවලට ප්‍රමුඛතාවය ලබා දීමට හා තවමත් දියුණුවන රටවල් ලෙස ගැනෙන ඇතැම් රටවල් ද ස්වේච්ඡාවෙන් ආධාර ලබා දීමට එකඟවිය යුතුය යන කරුණත් සමඟය. එහි දී අවධානය යොමු වූයේ ඉහළ විමෝචන ප්‍රමාණයක් නිකුත් කරන විශාල ආර්ථිකයක් ඇති දියුණුවන රටවල්ය.

මේ අරමුදල පිහිටුවන ආකාරය ගැන හෝ එයට අරමුදල් සැපයෙන ආකාරය හෝ අරමුදල් ලබා දෙන නිර්ණායක ආදිය ගැන නිශ්චිත පිළිවෙලක්, එකඟතාවයක් තවමත් සැකසී නැත. එසේම සිදුවන අලාභ සහ හානි සඳහා මේ සැපයෙන මුදල් ප්‍රමාණවත් වනු ඇතිද යන්න ද කිව නොහැකිය. එහෙත් මෙය සංකේතාත්මකව වුව ද වැදගත් කරුණක් වන්නේ සමස්තයක් ලෙස දේශගුණ සාධාරණත්වය හා සම්බන්ධව මෙය ඉතා වැදගත් ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයක් වන බැවිනි. එය මුදල් හෝ වන්දිවලටත් වඩා සහයෝගීතාවය පිළිබඳ පිළිගැනීමක් සේ සලකනු ලබන බැවිනි බොහෝ දියුණුවන රටවල් ඇතුළු පාර්ශ්ව රැසක් මෙය සතුටුදායක මොහොතක් ලෙස සලකන ලදි. ඒ පැරිස් ගිවිසුමට පසුව දේශගුණ සටනේ ඇති වූ වැදගත්ම ඉදිරි පියවර ලෙසය.

 

උෂ්ණත්ව ඉලක්ක අත්පත් කරගැනීම

ලෝකයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම, පූර්ව කාර්මික අවධියේ දී ලෝකයේ පැවති සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයට වඩා සෙල්සියස් අංශක 1.5ක් ඉක්මවීමට නොදී පවත්වා ගැනීම පැරිස් දේශගුණ ගිවිසුමේ එක් ඉලක්කයකි. එහෙත් මේ වන විට පෙන්වා දී ඇති පරිදි මේ අගය ඉක්මවීම මීලඟ වර්ෂ පහ තුළ සිදුවීඹට සියයට 50ක අවස්ථාවක් පවතී. එසේම ඒ අගය ස්ථිර ලෙස ඉක්මවීම 2031 වන විට සිදු වීමට ද අවස්ථාවක් පවතී.

මේ අංශක 1.5 සීමාවේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම පිළිබඳ ඉලක්කය සඳහා කැපවන බව මේ සමුළුවේ දී යළිත් තහවුරු කරන ලද නමුත් ඒ සඳහා ගන්නා අතිරේක පියවරක් පිළිබඳව සඳහන් නොවේ. මේ සඳහා අවශ්‍ය එක් පියවරක් ලෙස සඳහන් වූ ලෝකයේ හරිතාගාර වායු විමෝචන උපරිම අගයට ළඟා වීම 2025 වර්ෂයේ දී හෝ ඊට පෙර සිදු කිරීමට ගෙන ආ යෝජනාවට එකඟතාවයක් පළ නොවීය. ලොක්යේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 1.5ට සීමා කිරීමේ දී විමෝචන ප්‍රමාණය උපරිමයට පැමිණ අඩු කිරීම කඩිනමින් සිදු කිරීම විද්‍යාත්මක දත්ත අනුව ඉතා වැදගත්ය. මේ පිළිබඳව දියුණු රටවල් මෙන්ම දියුණුවන රටවල් අතරින් දූපත් රාජ්‍යවල වැඩි උනන්දුවක් පැවති නමුත් සමුළුවේ දී ඒ පිළිබඳ වැදගත් වන තීරණයක් නොගැනීම කණගාටුවට කරුණකි.

මේ සඳහා හේතු වූ එක් කරුණක් වන්නේ පොසිල ඉන්ධන භාවිතය සීමා කිරීම සම්බන්ධව ඇති වූ තත්ත්වයයි.

පොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් වීම

පොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් වීම පිළිබඳව මේ සමුළුවේ දී වැදගත් ඉදිරි පියවරකට පැමිණ නොමැති බව පෙනේ. සමස්තයක් ලෙස සියලු පොසිල ඉන්ධන භාවිතය අඩු කිරීම පිළිබඳ තිබූ අදහස ඉදිරියට ගෙන යෑමට අපහසු වූ අතර, ගල්අඟුරු භාවිතය අඩු කිරීම (phase down) පමණක් සඳහන් වේ. එය බොහෝ දුරට 2021 වර්ෂයේ ග්ලාස්ගෝ සමුළුවේ දී ඇති වූ පොරොන්දුව හා සමානය. අනෙක් අතට මේ සම්පත් ඇති ඇතැම් දියුණුවන රටවල් ද මේ සීමා කිරීම් සඳහා එකඟ නොවූ බව පෙනේ.

එසේම මේ සමුළුවේ දී එකඟ වූ ක්‍රියාකාරී සැලැස්මේ  ඇත්තේ “අඩු විමෝචන හා පුනර්ජනනය කළ හැකි බලශක්තිය” ද අතුළුව (low emission and renewable energy) ගන්නා පියවර මගින් හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු හැරීම පිළිබඳවය. මේ මගින් ගල් අඟුරු වැනි පොසිල ඉන්ධනවලට වඩා විමෝචන අඩු ගෑස් භාවිතය සඳහා අවස්ථාවක් ලබා ගත හැකි බැවින් එහි යම් ආකාරයක හිදැසක් ලෙස නිරීක්ෂකයන් විසින් සඳහන් කර තිබේ. මේ සමුළුව සඳහා පොසිල ඉන්ධන ක්ෂේත්‍රයේ පිරිස්වල සහභාගිත්වය ඉහළ බව පෙන්වා දී තිබිණි.

කෙසේ වෙතත් මේ සමුළුවේ දී ඇති කරගත් වෙනත් වර්ධනය තුළ ඉදිරි සමුළුවල දී පොසිල ඉන්ධන භාවිතයෙන් ඉවත් වීමක් සිදු කරගත හැකිය යන අපේක්ෂාව ඇතැම් පාර්ශ්ව සතුව තිබේ.

ශාම් එල්-ෂෙයික් ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම (Sharm el-Sheikh Implementation Plan) - https://unfccc.int/documents/624444 (මෙය Non-official session documents නම් ලේඛන කාණ්ඩට අයත් Advance unedited version සංස්කරණයකි).

2022.11.22

ජීවනෝපාය හා කාලගුණය (තවදුරටත්)

දේශගුණ දිනපොත - 3

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

ආපහු වහින්න ගත්තනේ. මට මතක් උනේ මේ වැස්ස නිසා ජීවනෝපාය අහිමි වන අය ගැනයි. ඒ කීපයක් මීට කලින් කතා කළා - පලතුරු බීම, කිරි වගේ සීතල දේ අලෙවි කරන කඩවලට වැස්ස තද සීතල දවස්වලට බිස්නස් නෑ. උද්‍යාන අවට තියන මොබයිල් වෑන් සමහරක් වැස්ස දවස්වලට ඇත්තේ නෑ (- මිනිස්සු ඒ වගේ තැන්වලට එන්නේ නැති නිසා). වැස්ස වැඩි නං තුන් රෝදවලට හයර් නෑ වගේම බසුත් හිස් (- මහ වැසි දවසට මමත් වැඩිපුර ගෙදර ඉදලයි වැඩ. අත්‍යාවශ්‍ය දේකට ගියොත් හැර). ඉතින් මේ වගේ නිතර වහින්න ගත්තොත් මේ පිරිස් අසරණයි. ආදායම් නැති වෙනවා. එකක් මිනිස්සු ඒ වගේ දේ පරිභෝජනය අඩු කරන නිසා. අනෙක මිනිස්සු ගමන් බිමන් යෑමට අඩු වන නිසා.

ඒ වගේ ජීවනෝපාය ගොඩක් තියනවා. වීරසුමන වීරසිංහ මහතාගේ FB ගිණුමෙන් ගත් මේ ඡායාරූපය කියන්නේ ඒ වගේ කතාවක්... මේ වගේ විවෘත වීදි/ ජංගම කඩවලින් ජීවත්වන අය වැස්ස දවස්වලට පත්වන්නේ අසීරු තත්ත්වයකට - එකක් ඒ වගේ දිනවලට බිස්නස් නෑ. යන්න එන්නත් අමාරුයි. ඒ වගේම දිගටම වැස්සොත් තවත් ගැටලුවක් - මේ විකුණන සමහර දේවල් ගොඩක් කල්තියාගන්න බෑනේ.

මේකට තියන විසඳුම මොකද්ද? එකක් තමයි පෙට්ටි කඩ වගේ ආවරණයක් තිබීම. එහෙම නැත්තං වැස්සට ආවරණයක් සහිත ජංගම ට්‍රයිසිකලයක් තිබීම. එතකොට වැස්සත් මේ අයට බිස්නස් එක කරගන්න පුළුවන්. ඒත් ඒ අඩුවෙන් - මොකද වැස්සම පාරේ මිනිස්සු අඩු වනවා (ඒත් ජංගම උනොත් එයාට පාරිභෝගිකයා ළඟට යන්න පුළුවන්). අනෙක තමයි අලෙවි කරන ද්‍රව්‍ය ගණන වැඩි කිරීම - විවිධාංගීකරණය... පොඩි පොඩි වෙනත් දේ විකුණන්න. මේ වෙනස්කම් කරන්න පටන් ගන්න යම් ආධාරයක් නං ඕන වෙයි.

මේ ආකාරයට වැස්ස අක්‍රමවත් වීම (අකල් වැසි ඇතුළුව), වැස්ස සුලබ වීම, කෙටි කාලයක් තුළ ඇතිවන තද වැස්ස (තීව්‍රතාව) වගේ වෙනස්කම් ලෝකයේ අද තියන දේශගුණ වෙනස් වීමේ ප්‍රතිඵල ලෙසයි විද්‍යාත්මකව පැහැදිලි කරන්නේ.

2022.11.17

දේශගුණ වෙනස් වීම වැළැක්වීමේ අභියෝගය හෙළි වන දේශගුණ සමුළුව

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2022.11.16, පි. 7

(මෙම ලිපිය එහි සඳහන් සමුළුව අවසන් වීමට පෙර ලියැවුනක් බව කරුණාවෙන් සලකන්න. සමුළුවේ ප්‍රතිදාන පිළිබඳව පසුව ලිපියක සඳහන් වේ.)

මේ දිනවල ඊජජිප්තුවේ ශාම් එල් ෂෙයික් නගරයේ දී දේශගුණ වෙනස් වීම පිළිබඳ වාර්ෂික සමුළුව පැවැත්වේ. නොවැම්බර් මස 6 දින ආරම්භ වූ එය 18 වන දින දක්වා පැවැත්වෙනු ඇත. මෙය දේශගුණ වෙනස් වීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ රාමුගත සම්මුතියේ (UNFCCC) පාර්ශ්වකරුවන්ගේ 27 වන සමුළුව බැවින් COP 27 නමින් හැඳින්වේ.

ලෝකයේ බරපතළම පාරිසරික ගැටලුව වන දේශගුණ වෙනස් වීම සම්බන්ධව අද ලෝකය පසුවන්නේ කොතැන ද, එය වැළැක්වීමට ගෙන ඇති පියවරවල සාර්ථකත්වය මෙන්ම ඉදිරියේ දී ගනු ලබන පියවර මොනවාද යන්න මෙහි දී සාකච්ඡා කෙරේ. මේ පිළිබඳව මෑත දී පළ වූ වාර්තා අනුව පවත්නා තත්ත්වය බරපතළ බවත්, කඩිනමින් පියවර ගත යුතු බවත් පැහැදිලිය.

උෂ්ණත්වය ඉලක්ක අත්පත් කරගත හැකි ද?

පැරිස් ගිවිසුමේ දී ලෝකයේ රටවල් එකඟ වූයේ 2100 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 2කට හෝ හැකිනම් 1.5කට සීමා කිරීම වැදගත් බවයිය. ඒ කාර්මිකකරණයට පෙර පැවති උෂ්ණත්වයට සාපේක්ෂවය. පසුගිය වර්ෂයේ පැවැති සමුළුවේ දී මේ සෙල්සියස් අංශක 1.5 සීමාව යළිත් අවධාරණය කරන ලද්දේ දේශගුණ වෙනස් වීමේ බරපතළ අහිතකර බලපෑම් වැළැක්වීමට එහි ඇති වැදගත්කම නිසාය. මේ ඉලක්ක දෙක අතර ඇති වෙනස දේශගුණ වෙනස් වීම පිළිබඳ අන්තර්රාජ්‍ය මණ්ඩලය මගින් පැහැදිලි කරන්නේ මෙසේය.

උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම අංශක දෙකක් නොව 1.5කට සීමා කළහොත්,

• ඉහළ යන මුහුදු මට්ටම නිසා නිවාස අහිමිවන පිරිස මිලියන 10කින් අඩු වනු ඇත..
• ජල සුරක්ෂිතතාවය අහිමිවන පිරිස 50%කින් අඩු වනු ඇත.
• කොරල් පර අහිමි වීම 99%ක සිට 70%ක් දක්වා අඩු වනු ඇත.

කෙසේ වෙතත් මේ වන විටත් ලෝකයේ උෂ්ණත්වය අංශක 1.1කින් පමණ ඉහළ ගොස්ය. ඒ ඉහළ යෑම අංශක 1.5කට සීමා කිරීම ඉතා බරපතළ අභියෝගයක් බව පෙනේ.

එක්සත් ජාතීන්ගේ පරිසර වැඩසටහන (UNEP) මගින් නිකුත් කරන ලද ‘දේශගුණ හිදැස වාර්තාව 2022’ (Emissions Gap Report 2022 -  මෙතැනින් බාගන්න) නම් වාර්තාවට අනුව ලෝකයේ ඉහළ යන උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 1.5 මට්ටමට ඉක්මවා යා නොදී සීමා කළ හැකි ප්‍රායෝගික ක්‍රියාපටිපාටියක් මේ දක්වා නොමැත. පසුගිය වර්ෂයේ දේශගුණ සමුළුවෙන් පසුව, හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා ඒ ඒ රාජ්‍ය විසින් ලබා දී ඇති සැලසුම් ද මේ උෂ්ණත්ව ඉලක්ක අත්පත් කරගැනීම සඳහා “ප්‍රමාණවත් නොවේ”. ඒ නිසා උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 1.5 මට්ටමට සීමා කිරීම ඇත්තේ දැඩි අර්බුදයකය. මේ වාර්තාව මගින් පෙන්වා දෙන්නේ අවශ්‍ය කරන විමෝචන ඉලක්ක හා සත්‍ය වශයෙන් ඇති විය හැකි තත්ත්වය අතර වෙනසයි. ඊට අනුව කාබන් විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා ඇති නව උත්සාහයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2030 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ විමෝචන අඩු වන්නේ 1%ක් තරම් අඩු ප්‍රමාණයකිනි. මෙය අපේක්ෂිත ප්‍රමාණයට වඩා බෙහෙවින් අඩු නොසලකා හැරිය හැකි අගයයකි.

ඉහත කී සෙල්සියස් අංශක 1.5 උෂ්ණත්ව ඉලක්කය අත්පත් කරගැනීමට නම්, වර්තමාන ප්‍රතිපත්ති අනුව 2030 වන විට විමෝචනය වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය 45%කින් පමණ අඩු කළ යුතු බව උක්ත වාර්තාවේ පැවසේ. එසේම උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම අංශක 2කට සීමා කිරීමට නම්, 2030 දී නිකුත්වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය 30%කින් පමණ අඩු කළ යුතුය. මෙය පහසු කරුණක් නොවන බව පැහැදිලිය.

මේ අතර බලශක්ති පරිවර්තන කොමිසම (Energy Transitions Commission) මගින් සෙල්සියස් අංශක 1.5 උෂ්ණත්ව ඉලක්කයට අත්පත් කරගැනීමට නම්, 2030 වර්ෂය වන විට හරිතාගාර වායු විමෝචන සීමා කළ යුතු ප්‍රමාණය දක්වා තිබේ. ඒ අනුව 2030 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ මුළු හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය ගිගාටොන් 26.6ක් දක්වා අඩු කළ යුතුය. එහෙත් පසුගිය වර්ෂයේ සමුළුව වන විට ලබා දී තිබූ ප්‍රතිඥා ඉටු කරනු ලැබුවහොත් එය ගිගාටොන් 41.9ක් පමණ තරම් විය හැකිය. මේ අනුව විමෝචන තවත් කෙතරම් අඩු කළ යුතුද යන්න පැහැදිලිය.

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මහලේකම් අන්තෝනියෝ ගුටරේස් මේ සමුළුවට පෙර පැවසුවේ කය දේශගුණ වෙනස්වීම කෙරේ ලෝකය නැවත අවධානය යොමු කළ යුතු බව හා එසේ නැතහොත්, මහා ව්‍යසනයකට මුහුණ දීමට ලෝකය සූදානම් විය යුතු බවයි.

උෂ්ණත්වය ඉහළ යා හැකි ප්‍රමාණය

ජගත් කාබන් ව්‍යාපෘතිය (Global Carbon Project) මගින් සමුළුව අතරතුර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද වාර්තාවකට අනුව, කාබන් විමෝචන ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යන බැවින් ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශ 1.5ට අගය ඉක්මවීම ඉදිරි වර්ෂ නවය ඇතුළත සිදුවීමට 50‍% ක පමණ අවස්ථාවක් තිබේ. මාසික බලශක්ති දත්ත යොදාගනිමින් ලෝකයේ මුළු හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය ගණන් බලා ඇති මේ වාර්තාවට අනුව 2022 වර්ෂයේ දී ලෝකයේ මුළු විමෝචන ප්‍රමාණය 1%කින් පමණ ඉහළ යා හැකිය. ඒ අගය වාර්තාගත මට්ටමක පවතිනු ඇති බව පැහැදිලිය.

පෙර සඳහන් කළ දේශගුණ හිදැස වාර්තාව 2022ට අනුව විමෝචන පාලනය කඩිනමින් කළ නොහැකි වුවහොත් හා තත්ත්වය වෙනස් නොවුවහොත් මේ ශතවර්ෂය අවසානය වන විට ලෝකයේ උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 2.8කින් පමණ ඉහළ යා හැකිය. ඒ ඒ රටවල් පොරොන්දු වී ඇති, ජාතිකව නිර්ණය කළ දායකත්ව අතර ඇති සියලු ක්‍රියාමාර්ග ක්‍රියාත්මක කළ හැකි වුව ද ලෝකයේ උෂ්ණත්වය අංශක 2.4ත් 2.6ත් අතර ප්‍රමාණයකින් ඉහළ යා හැකිය. ඒ ඒ රටවල් ප්‍රකාශ කර ඇති, බාහිර මූල්‍ය ආධාර ලැබිය යුතු කොන්දේසි සහිත ක්‍රියාමාර්ග ද ක්‍රියාත්මක කළ හැකිවුවහොත් උෂ්ණත්වය අංශක 2.4ක් ද, කොන්දේසි රහිත ක්‍රියාමාර්ග පමණක් ක්‍රියාත්මක කළහොත් 2.6ක් ද වශයෙනි.

එසේම දේශගුණ ක්‍රියාකාරිත්ව විමසුම (Climate Action Tracker - මෙතැනින් පිවිසෙන්න) නම් විශේෂඥ කණ්ඩායම ද ප්‍රකාශ කර තිබුනේ අලුතින් ලබා දී ඇති ප්‍රතිඥා සමඟ වුවත්, ලෝකයේ උෂ්ණත්වය අංශක 2.7කින් ඉහළ යෑම සිදුවිය හැකි බවයි. එනම් තවත් ප්‍රබල පියවර ගැනීම වැදගත්ය.

ඉදිරි පියවර කෙසේ වේද?

පසුගිය වර්ෂයේ ග්ලාස්ගෝ දේශගුණ සමුළුවේ දී රටවල් පොරොන්දු වුයේ මේ සමුළුව ආරම්භ වන විට වඩාත් ඉදිරියට ගිය දියුණු කළ වැඩි අභිලාෂයක් ඇති ‘ජාතිකව නිර්ණය කළ දායකත්ව’ ලබා දීමට ය. එනම් ඒ ඒ රටවල් තම රටවල හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා ගන්නා පියවර තවත් දැඩි කිරීමටය. එහෙත් ඊජිප්තු සමුළුව ආරම්භ වන විට එසේ අලුත් ප්‍රතිඥා ලබා දී ඇත්තේ රටවල් 29ක් පමණකි. මේ නිසා සමුළුවේ දී සිදුවන දේ වඩා වැදගත්ය.

වාර්තාවල සඳහන් පරිදි පොසිල ඉන්ධන සඳහා සම්බන්ධතා ඇති පිරිස් දේශගුණ සමුළුවට සහභාගි වීම ඉහළ ගොස් ඇත. එය පසුගිය වසරට වඩා 25%ක පමණ ප්‍රමාණයකින් ඉහළ ගොස්ය. මෙය වැදගත් වන්නේ පොසිල ඉන්ධන වෙනුවට පිරිසිදු බලශක්තිය ශක්තිමත් වීම හරිතාගාර වායු විමෝචන පාලනය සඳහා වැදගත් නිසාය. මේ පිළිබඳව දැකිය හැක්කේ තරමක් මිශ්‍ර තත්ත්වයකි. යුරෝපයේ ඇති අර්බුදකාරී තත්ත්වය නිසා ගල් අඟුරු වැනි පොසිල ඉන්ධන වෙත යොමු වීම ඉහළ ගොස් ඇතැයි සඳහන්ය. ජර්මනියේ ගල්අඟුරු භාවිතය මේ වර්ෂයේ දී පෙරවර්ෂයට වඩා ඉහළ ගොස්ය. එසේම කාලසීමාව ඉක්මවා ගිය ගල්අඟුරු බලාගාර වසා දැමීම පමා කරන මෙන් බ්‍රිතාන්‍යය ද බලශක්ති සමාගම්වලට දැනුම් දී තිබේ. මේ සඳහා බලපා ඇත්තේ යුක්රේනයේ ඇති වී තිබෙන යුදමය තත්ත්වයේ ප්‍රතිඵලය වන තිබෙන බලශක්ති අර්බුදයයි. කෙසේ වෙතත් යුරෝපයේ මෙන්ම ලෝකයේ දියුණු කාර්මික රටවල් ගණනාවක්ම පිරිසිදු බලශක්තිය සම්බන්ධ ආයෝජන ඉහළ නැංවීමට යොමුව ඇති බව අන්තර්ජාතික බලශක්ති ආයතනයේ (IEA) ‘ජගත් බලශක්ති විමසුම 2022’ (World Energy Outlook 2022, මෙතැනින් බාගන්න) නම් වාර්තාව පෙන්වා දෙයි. එහි දක්වා ඇත්තේ ලෝකය මේ අවස්ථාවේ දී මුහුණ දී ඇති තත්ත්වය වඩා තිරසර බලශක්ති පද්ධතියක් සඳහා යොමුවීමට අවස්ථාවක් බවයි. එහෙත් එය එසේම වේ ද යන්න කාලය විසින් තීරණය කරනු ඇත.

මේ අතර ඊජිප්තු දේශගුණ සමුළුව අමතමින් ඇමරිකානු ජනාධිපති ජෝ බයිඩන් පැවසුයේ ඇමරිකාව 2030 වන විට සිදුකරන බවට පොරොන්දු වී ඇති විමෝචන අඩුකිරීම සිදුකරන බවයි. එය 2005 මට්ටමට වඩා 50-52%ක් පමණ අඩුකිරීමක් වන අතර එරට දේශපාලන ත්තත්වය අනුව මෙය කෙතරම් ප්‍රායෝගික විය හැකි ද යන්න විචාරකයන් විමසා තිබේ. එසේම 2030 වන විට මීතේන් විමෝචන 30%කින් අඩු කිරීම උෂ්ණත්ව ඉලක්කය අත්පත් කරගැනීමට හැකි වැදගත්ම පියවරක් බව ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා සඳහන් කර තිබේ. මෙය ද තරමක් විවාදාපන්න මාතෘකාවකි.

මේ දේශගුණ සමුළුව හා එහි දී ගන්නා තීරණ දේශගුණ සටනේ දී ඉතා වැදගත්ය. මේ සටහන ලියන අවස්ථාව වන විට එහි දී එළැඹෙන අවසන් තීරණ සම්බන්ධව යමක් කීමට කල් වැඩිය. කෙසේ වෙතත් ගන්නා තීරණ, දෙනු ලබන ප්‍රතිඥා හා ඇති වන එකඟතා නොව වැදගත් වන්නේ ඉදිරියේ ක්‍රියාත්මක කරන දේය.

මූලාශ්‍රය

1. Emissions Gap Report 2022, https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2022

Climate Action Tracker, https://climateactiontracker.org/

World Energy Outlook 2022, https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2022

දේශගුණ අර්බුදයෙන් ලෝකය ගලවාගත හැකි ද?

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම 

මේ සතියේ ඇරඹෙන දේශගුණ සමුළුවට පෙරවදනක් 

දේශගුණ වෙනස්වීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ රාමුගත සම්මුතියේ (UNFCCC) පාර්ශ්වකරුවන්ගේ වාර්ෂික සමුළුව ඊජිප්තුවේ ශාම් එල් ෂෙයික් නගරයේ දී නොවැම්බර් මස 6 දින ආරම්භ කිරීමට නියමිතය. එය උක්ත ගිවිසුමේ පාර්ශ්වකරුවන්ගේ 27 වන සමුළුවයි (COP 27). මේ සමුළුව පැවැත්වෙන්නේ විවිධ ආන්තික කාලගුණ තත්ත්වවලින් ලෝකයම දැඩි ලෙස පීඩාවට ලක් වූ කාලවකවානුවක දී ය. ලෝකයේ බරපතළම පාරිසරික ගැටලුව වන දේශගුණ වෙනස් වීම සම්බන්ධව අද ලෝකය පසුවන්නේ කොතැන ද? මේ පිළිබඳව මෑත දී පළ වූ වාර්තා හා අදහස් කීපයක් විමසීමට අපි සිතුවෙමු. 

උෂ්ණත්ව ඉලක්කය ඉක්මවීම වැළැක්විය නොහැකියි? 

මේ සමුළුව ආරම්භ වීමට පෙර එක්සත් ජාතීන්ගේ ආයතනයකින් අනතුරු හැඟවීමක් සහිත වාර්තාවක් නිකුත් වී තිබේ. ඒ වාර්තාවට අනුව ලෝකයේ ඉහළ යන උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 1.5 මට්ටමට ඉක්මවා යා නොදී සීමා කළ හැකි ප්‍රායෝගික ක්‍රියාපටිපාටියක් මේ දක්වා නොමැත. මේ බව පෙන්වා දෙන්නේ එක්සත් ජාතීන්ගේ පරිසර වැඩසටහන (UNEP) මගින් නිකුත් කරන ලද වාර්තාවකිනි. එහි සඳහන් වන පරිදි පසුගිය වර්ෂයේ දේශගුණ සමුළුවෙන් පසුව, හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා ඒ ඒ රාජ්‍ය විසින් ලබා දී ඇති සැලසුම් ද මේ උෂ්ණත්ව ඉලක්ක අත්පත් කරගැනීම සඳහා “ප්‍රමාණවත් නොවේ”. ඒ නිසා උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 1.5 මට්ටමට සීමා කිරීම ඇත්තේ දැඩි අර්බුදයකය. ‘දේශගුණ හිදැස වාර්තාව 2022’ (Emission Gap Report 2022) නම් මේ වාර්තාව මගින් පෙන්වා දෙන්නේ අවශ්‍ය කරන විමෝචන ඉලක්ක හා සත්‍ය තත්ත්වය අතර වෙනසයි. ඊට අනුව කාබන් විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා ඇති නව උත්සාහයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2030 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ විමෝචන අඩු වන්නේ 1%ක් තරම් අඩු ප්‍රමාණයකිනි. මෙය අපේක්ෂිත ප්‍රමාණයට වඩා බෙහෙවින් අඩු නොසලකා හැරිය හැකි අගයයකි. 

ඉහත කී සෙල්සියස් අංශක 1.5 උෂ්ණත්ව ඉලක්කය අත්පත් කරගැනීමට නම්, වර්තමාන ප්‍රතිපත්ති අනුව 2030 වන විට විමෝචනය වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය 45%කින් පමණ අඩු කළ යුතුය. එසේම උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම අංශක 2කට සීමා කිරීමට නම්, 2030 දී නිකුත්වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය 30%කින් පමණ අඩු කළ යුතුය. මෙය පහසු කරුණක් නොවන බව පැහැදිලිය. ඒ සඳහා කටයුතු කළ නොහැකි වුවහොත් හා තත්ත්වය වෙනස් නොවුවහොත් මේ ශතවර්ෂය අවසානය වන විට ලෝකයේ උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 2.8කින් පමණ ඉහළ යා හැකිය. ඒ ඒ රටවල් පොරොන්දු වී ඇති, ජාතිකව නිර්ණය කළ දායකත්ව අතර ඇති සියලු ක්‍රියාමාර්ග ක්‍රියාත්මක කළ හැකි වුව ද ලෝකයේ උෂ්ණත්වය අංශක 2.4ත් 2.6ත් අතර ප්‍රමාණයකින් ඉහළ යා හැකිය. ඒ ඒ රටවල් ප්‍රකාශ කර ඇති, බාහිර මූල්‍ය ආධාර ලැබිය යුතු කොන්දේසි සහිත ක්‍රියාමාර්ග ද ක්‍රියාත්මක කළ හැකිවුවහොත් 2.4ක් ද, කොන්දේසි රහිත ක්‍රියාමාර්ග පමණක් ක්‍රියාත්මක කළහොත් 2.6ක් ද වශයෙනි. 

මේ වනවිට දන්නා පරිදි මේ සෙල්සියස් අංශක 1.5 සීමාව යනු දේශගුණ වෙනස් වීමේ බරපතළ අහිතකර බලපෑම් වැළැක්වීම නම් ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සීමා කළ යුතු අගය ලෙස පැරිස් දේශගුණ ගිවිසුම මගින් ද පිළිගැනෙන ඉලක්කයයි. එය අත්පත් කරගත නොහැකි නම් ඉලක්ක කරගත යුතු අගය ලෙස සඳහන් වන්නේ අංශක 2යි. එහෙත් ඉහත සඳහන් වාර්තාවේ එන අගයයන් ඒ දෙකම ඉක්මවා යයි. 

 මේ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මහලේකම් අන්තෝනියෝ ගුටරේස් බීබීසී නාලිකාව සමඟ සාකච්ඡාවකට එක්වෙමින් පවසා තිබුනේ ලෝකය දේශගුණ වෙනස්වීම කෙරේ නැවත අවධානය යොමු කළ යුතු බවයි. එසේ නැතහොත්, මහා ව්‍යසනයකට මුහුණ දීමට ලෝකය සූදානම් විය යුතු බව ද ඔහු සඳහන් කර ඇත. මේ අතර ඊජිප්තුවේ විදේශ අමාත්‍ය ෂාමි ෂුක්රි, ද ගාඩියන් පුවත්පතට පවසා තිබුනේ සෙල්සියස් අංශක 1.5 ඉලක්කය මේ වන විට අන් කවරදාටත් වඩා දුර්වල එකක් වී ඇති බවයි. ඔහු මේ සතියේ ඇරඹෙන දේශගුණ සමුළුවේ සභාපති ධූරය දැරීමට නියමිත පුද්ගලයාය. 

පිරිසිදු බලශක්තිය ශක්තිමත් වීම 

එහෙත් තවදුරටත් අපේක්ෂා තබාගත හැකි තත්ත්ව පිළිබඳව ද ඇතැම් වාර්තාවලින් පෙන්වා දී තිබේ. අන්තර්ජාතික බලශක්ති ආයතනයේ (IEA) ‘ජගත් බලශක්ති විමසුම 2022’ (World Energy Outlook 2022) නම් වාර්තාවෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ලෝකය මේ අවස්ථාවේ දී මුහුණ දී ඇති තත්ත්වය වඩා තිරසර බලශක්ති පද්ධතියක් සඳහා යොමුවීමට අවස්ථාවක් බවයි. මේ වෙනස්කම් සඳහා බලපා ඇති මූලික සිදුවීම වන්නේ යුක්රේනයේ ඇති වී තිබෙන යුදමය තත්ත්වය නිසා ඇති වී තිබෙන බලශක්ති අර්බුදයෙයි. යුරෝපයේ මෙන්ම ලෝකයේ වෙනත් ප්‍රදේශවල දියුණු කාර්මික රටවල් ගණනාවක්ම පිරිසිදු බලශක්තිය සම්බන්ධ ආයෝජන ඉහළ නැංවීමේ ප්‍රතිපත්තියකට එළැඹීම මේ සඳහා උදාහරණ ලෙස ඒ වාර්තාවේ දක්වා තිබේ. මේ රටවල් අතර බ්‍රිතාන්‍යය හා ජපානය ද වේ. මෙසේ පිරිසිදු බලශක්තිය වෙත යොමු වීම හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා හේතුවක් ද වේ. 

මෙවැනිම තත්ත්වයක් ‘දේශගුණ ක්‍රියාකාරිත්වයේ තත්ත්වය’ (State of Climate Action 2022) නම් ලෝක සම්පත් ආයතනය (WRI) මගින් නිකුත් කර ඇති වාර්තාවක ද සඳහන් වේ. ඊට අනුව ප්‍රවාහන අංශයේ වඩා තිරසර ඉන්ධනවලට මාරුවීමක් දැකිය හැකිය. මේ පිළිබඳව එහි දැක්වෙන වැදගත් කරුණු කීපයක් මෙසේය. බලශක්ති උත්පාදනය සම්බන්ධව ගත් විට, 2019 හා 2021 වර්ෂ අතර කාලයේ දී ලෝකයේ සූර්යබලයෙන් සිදුවන විදුලි ජනනය 47%කින් ද, සුළං විදුලිබල ජනනය 31%කින් ද ඉහළ ගොස් තිබේ. එසේම ප්‍රහාන අංශයේ දී වෙනස්කම් ඇති වී තිබේ. 2021 වර්ෂයේ දී අලෙවි වූ කාර් රථ අතරින් 9%ක් පමණ විදුලියෙන් ධාවනය වන කාර් රථ වේ. මෙය පෙර වර්ෂයේ අලෙවි වූ ප්‍රතිශතය මෙන් දෙගුණයකි. එසේම 2021 වර්ෂයේ දී අලෙවි වූ මුළු බස් රථවලින් 44%ක් පමණ විදුලි බස් රථ වේ. 2013 දී මේ ප්‍රමාණය 2%ක් පමණ වූ නිසා දශකයක් ඇතුළත දස ගුණයකින් වර්ධනය වී තිබේ. කෙසේ වෙතත්, අප දැක් වූ මුල් වාර්තාවෙන් දැක්වෙන ආකරයට, මේ අපේක්ෂා සහගත පියවරවල පරිමාණය ඇති වී තිබෙන අර්බුදයට ප්‍රමාණවත් ද යන්න මෙම වාර්තාවෙන් ද පෙන්වා දී තිබේ. 2030 වන විට පැරිස් ගිවිසුමේ ඉලක්ක වෙත යෑමට නම් ඒ සඳහා සිදුකරන බොහෝ කාර්ය වේගවත් කළ යුතු මෙහි ද දක්වා තිබේ. 

මූලාශ්‍රය 

 The Closing Window – Climate crisis calls for rapid transformation of societies (Emission Gap Report 2022), www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2022 

State of Climate Action 2022, https://www.wri.org/research/state-climate-action-2022 

World Energy Outlook 2022, https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2022

වැස්ස හා ජීවනෝපාය

දේශගුණ දිනපොත 2

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

මේ මුලින් කියන සිදුවීම් හතර සිදු උනේ පසුගිය සෙනසුරාදායි. එදා වැස්ස දවසක්. වැස්සේම උනත් හෝමාගම තිබ්බ රැස්වීමකට යන්න උනා. ඒ එද්දී තමයි මේ සිදුවීම් උනේ.

• යාලුවෙක්ගෙ සෙරෙප්පුවක් කැඩුණා. හදාගන්න අයෙක් ටවුමේ පේන්න හිටියේ නෑ. උදේ ඉදන් වැස්ස නිසා වෙන්න ඇති. මොකද ඒ අය ඉන්නේ එළිමහනේ නිසා.
• පොඩි තිබහක් ආවා. අපොයි... ටවුමෙ පලතුරු බීම කඩේ වහලා. කොහොමත් මේ වගේ වැහි දවස්වල සීතලේ බීම බොන්න එන්නේ කවුද? 
• පාරෙ අනිත් පැත්තට ගියොත් පරක්කු වන නිසා මම තිබහ දරාගෙන ඉක්මනින් ආවා. ගෙවල් ගාව හන්දියේ කිරිකඩෙන් උණු කිරි එකක් බීවා. ඒ කඩේ කිරි පැකට් පුරෝලා. ඒව විකිනෙයි ද ඒ වගේ වැසි දවසක?
• තවමත් වැස්ස නිසාත්, බඩගිනි නිසාත් තුන්රෝද රථයක ගෙදර ආවා. "අද නං ටිකක් හාඩප්" කියල දන්න කියන ඒ රියදුරත් කීවා. ඒකත් ඇත්ත, වැස්ස තද නං කවුද එළියට යන්නේ? තුන් රෝදවලට හයර් තියෙන්නේ පොද වැස්ස දවසටයි. "පොද වැස්සට අපි ආසයි" කියල සමහර තුන්රෝද රථවල ගහලත් තියෙන්නේ.

මේ සිදුවීම ලියන්න ඕන බව හිතුනේ ඊයේ (අඟහරුවාදා) නුගේගොඩ දී දැක්ක සිදුවීමකින්. තේ ඒකක් බොන්න කඩේකට ගිහින් ඉද්දී එතනට ආ තරුණියක් "නෙක්ටෝ එකක්" ඉල්ලුවා. මාත් ආස බීමක් නිසා කනට අමතරව ඇහැත් ඒ පැත්තට ගියා. "අනේ මිස් බෝතල් බීම ජාති නෑනේ. ගිය සතියෙ නම් පුරෝලා තිබ්බා. වැස්ස නිසා ගියෙම නෑනේ" කීව ඒ කඩේ තරුණයා ඒ තරුණියට අයිස්කෝපි එකක් වික්කා. 

මේකෙන් පේන්නේ වැස්ස අපේ අයගේ ජීවනෝපායට වගේම ජීවන රටාවටත් බලපාන හැටියි. දේශගුණ වෙනස් වීමත් එක්ක ඒ බලපෑම වැඩිවෙන්න පුලුවන්. ලංකාවේ වර්ෂාවේ තීව්‍රතාව ඉහළ යමින්. ඒ කියන්නේ යම් කාලයක දී වැටෙන වැස්සේ ප්‍රමාණය ඉහළ යමින්. ඒ නිසා නේ ක්ෂණික ගංවතුර දැන් නිතර අහන්න ලැබෙන්නේ. ඒ වගේ වැසි දින ගණනේ වෙනස්වීම් ගැනත් පර්යේෂණ වාර්තා තිබුනත් ඇතැම් පර්යේෂණ අනුව එය එහෙමම නෑ. මේ ගැන තව සොයාබලා ලියන්න ඕන.

ඉතින් බොහෝ අයට මේ වෙනස්වීම් අනුව ජීවනෝපාය වෙනස් කරනගන්න හෝ විවිධ කරගන්න වෙයි. ඒ වගේම හැඩගැහෙන්න හෙවත් අනුහුරුවෙන්න වෙයි. තව දවසක ඒ ගැන ලියන්නම්.

2022.10.26

වී වගාවට අභියෝගයක් වූ ලවණතාව

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 26.01.2022, පි. 12-13 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2022/01/26/feature7.html

ශ්‍රී ලංකාවේ වී වගාව සඳහා බලපාන පාරිසරික ගැටලු අතර නියඟය, ගංවතුර, ලවණතාව සහ යකඩ විෂ වීම වැනි කරුණු ප්‍රධානය. මේ අතරින් ලවණතාව යනු කලින් කලට වෙනස්වන හා බරපතළ විය හැකි, එහෙත් ප්‍රමාණවත් අවධානයක් යොමු වී නැති ගැටලුවකි. මෙම සම්බන්ධයෙන්, එහි බලපෑමට දැඩිව ලක්ව ඇති දිවයිනේ ප්‍රදේශ කිහිපයක සිදු කළ ගවේෂණයක දී අනාවරණය වූ තොරතුරු මෙම ලිපිය සඳහා මූලික පදනම වෙයි. ලවණතාවයේ බලපෑමට ලක්ව ඇති කුඹුරු බහුල වෙරළට ආසන්නව පිහිටා ඇති හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ බූන්දල ඌරණිය හා අම්බලන්තොට මානජ්ජාව යන ප්‍රදේශ මේ අතරින් දෙකකි. එසේම පුත්තලම දිස්‍ත්‍රික්කයේ රට අභ්‍යන්තරයට වන්නට පිහිටා ඇති ආණමඩුව හා කොට්ටුකච්චිය ප්‍රදේශවල ගම්මාන කිහිපයක ද ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණ සිදුකරන ලදි. එසේම මේ සම්බන්ධව කටයුතු කරන රාජ්‍ය ආයතනවල විද්‍යාඥයින් හමු වී සිදුකරන ලද සම්මුඛ සාකච්ඡා සහ මේ පිළිබඳව පළ වී ඇති පර්යේෂණ පත්‍රිකා සහ වාර්තා සමාලෝචනයෙන් මේ ලිපිය ලියැවී ඇත.

ලවණතාව යනු කුමක්ද?

ලවණතාව සඳහා හේතු වන්නේ ජලයේ දියැවී ඇති ලවණ පසේ තැන්පත් වීමයි. ලවණතාව සඳහා බලපාන්නේ සෝඩියම්, මැග්නීසියම්, කැල්සියම්, පොටෑසියම්, ෆ්ලෝරයිඩ්, ක්ලෝරයිඩ්, සල්ෆේට්, කාබනේට්, බයිකාබනේට්, නයිට්‍රේට් වැනි අයන වර්ගය. මේවායින් සෑදෙන ලවණ ජලයේ දියැවී, ජලය වාෂ්පීකරණය වීමෙන් පසු ලවණ පසේ තැන්පත් වීමෙන් ලවණතාව ඇති වේ. මේ නිසා වාෂ්පීකරණය වැඩි තත්ත්වයක දී ලවණතාව අධික විය හැකිය.

ලවණතාවයේ බලපෑම දැකිය හැකි ප්‍රදේශය අනුව වර්ග දෙකක් හඳුනාගත හැකිය. ඉන් පළමුවැන්න වෙරළාශ්‍රිත ලවණතාවයි (Coastal salinity). උදම් සහ වියළි කාලගුණය ද, මුහුදු ජලය වෙරළ තීරයේ භූමිය තුළට පැමිණීම ද ඊට මූලික වශයෙන් හේතු වේ. වැලි කැණීම වැනි කටයුතු නිසා මේ තත්ත්වය තවදුරටත් බරපතළ විය හැකිය. වෙරළාශ්‍රිත ලවණතාව ඇති වන්නේ ෆ්ලෝරයිඩ්, සල්ෆේට්, සෝඩියම්, මැග්නීසියම් වැනි අයනවලින් සෑදෙන සංයෝග නිසාය. මුහුද ආශ්‍රිතව ඇති බැවින් වෙරළබඩ ලවණතාව සාමාන්‍යයෙන් දැකිය හැකිය. මේ තත්ත්වය මන්නාරම, පුත්තලම, යාපනය, ත්‍රිකුණාමලය, අම්පාර, හම්බන්තොට, ගාල්ල, කළුතර හා මාතර යන දිස්ත්‍රික්කවල වඩා සුලබ වේ.

දෙවැනි වර්ගය වන්නේ රට අභ්‍යන්තර ලවණතාවයි (Inland salinity). මේ ලවණතාව සඳහා හේතුවන්නේ කැල්සියම්, මැග්නීසියම්, සෝඩියම් වැනි අයන සමඟ සෑදෙන කාබනේට හා බයිකාබනේට ලවණ ය. රට අභ්‍යන්තර ලවණතාව පවත්නා දිස්ත්‍රික්ක අතර, අනුරාධපුර, පොළොන්නරුව, පුත්තලම, හම්බන්තොට, අම්පාර යන දිස්ත්‍රික්ක ප්‍රමුඛ වේ. ඇතැම් ප්‍රදේශවල රට අභ්‍යන්තර ලවණතාව ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වන බව 2007 වර්ෂයේ පමණ සිට හඳුනාගෙන ඇත. ඇතැම් මහවැලි කලාපවල ද ලවණතාවෙ වර්ධනය වන ආකාරය මෑත කාලයේ හඳුනාගෙන තිබේ. ජලය වාෂ්ප වීමත් සමඟ වාරි ජලය සැපයෙන ප්‍රදේශවල ලවණතා‍ෙ ඉහළ යන ආකාරයක් දැකිය හැකිය.

 

ශ්‍රී ලංකාවේ ලවණතාවයේ බලපෑමට ලක්ව ඇති ප්‍රදේශ

ශ්‍රී ලංකාවේ වී වගා කරන කුඹුරු ඉඩම් අතරින් හෙක්ටයාර 100,000ක පම ලවණතාව දැකිය හැකිය. සාමාන්‍යයෙන් මහ කන්නයේ දී මෙරට කුඹුරු හෙක්ටයාර ලක්ෂ 800,000ක් පමණ වගා කරනු ලබන අතර, යල කන්නයේදී වගා කරනු ලබන්නේ හෙක්ටයාර 450,000ක් පමණ ප්‍රමාණයකි. මේ අනුව වගා කරනු ලබන කුඹුරු ඉඩම්වලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ලවණතාවයේ බලපෑමට ලක් විය හැකි බව පැහැදිලිය. එහෙත්, එය ජල සුලබතාවය අනුව විචල්‍ය වේ. වැඩි වර්ෂාවක් සහිත මහ කන්නයේ දී කුඹුරුවල ලවණතාව වගාව සඳහා බලපාන්නේ අඩු වශයෙනි. එහෙත් සාමාන්‍යයෙන් වඩා වියළි කාලගුණයක් සහිත යල කන්නයේ දී ලවණතාවයෙන් වැඩි බලපෑමක් සිදු වේ. නියඟයේ බලපෑම සමඟ ද ලවණතාවයේ බලපෑම ද ඉහළ යයි. එමෙන්ම අධික වාෂ්පීකරණයක් සහිත ප්‍රදේශවල ලවණතාව අධිකය.

එසේම වර්තමාන දේශගුණ වෙනස් වීම හා සමඟ ලවණතාව ඉහළ යෑමේ අවදානමක් පවතී. ඉහළ යන පරිසර උෂ්ණත්වය, අධික වාෂ්පීකරණය, නියඟය තීව්‍ර වීම, ජලය හිඟ වීම හා මුහුදුමට්ටම ඉහළ යෑම වැනි කරුණු මේ සඳහා දායක වේ.

ශාකවලට බලපාන ආකාරය

ඉහළ ලවණතාව නිසා ගොයම් ශාක මිය යෑමට වඩා සිදුවන්නේ ඒවායේ නිෂ්පාදකතාවය හෙවත් වගාබිමේ වී අස්වැන්න අඩු වීමය. එනම් හෙක්ටයාරයකට නිපදවනු ලබන වී ප්‍රමාණය අඩු වීමය.

ලවණතාව මනිනු ලබන්නේ ජලයේ විද්‍යුත් සන්නායකතාවයෙනි. එනම් මීටරයකට ඩෙසිසීමන් අගයෙනි. ඒ ඒ ඩෙසිසීමන් අගය අනුව ලවණතාවයට ඔරොත්තු දීම පහත වගුවේ දැක්වේ. ඒ අනුව ඩෙසිසීමන් 2-8 අතර පරාසයක ලවණතාවය වී පමණක් නොව, වෙනත් භෝගවලට ද බලපායි.

ල

ලවණතාවයේ බලපෑමට පත් කුඹුරක් - අම්බලන්තොට

ලවණතාවයේ බලපෑමට පත් කුඹුරක් - කොට්ටුකච්චිය

ලවණතාව ශාකයේ ජල අවශ්‍යතාවයට, ලවණ විෂ වීමට හා පැළ විඩාපත් වීම වැනි කරුණු ඔස්සේ විවිධ අංශවලින් බලපායි. බීජ ප්‍රරෝහණ අවස්ථාවේ මෙන්ම ශාක වර්ධන අවස්ථාවේදී ද ලවණතාවයේ බලපෑම අධිකය. මල් පිපෙන හා මේරු අවධියේ දී ලවණතාවයේ බලපෑම වඩා අඩුය. වර්ධක අවස්ථාවේ ඇති වන මෙම බලපෑම පාලනය කළ හැකි නම් ශාකයට ඇතිවන අහිතකර බලපෑම අඩු කර ගත හැකිය.

ලවණතාවයේ බලපෑම අඩු කිරීම සඳහා භෝග ප්‍රභේද හා කෘෂි පිළිවෙත් දියුණු කර ඇත්තේ මේ අනුවය.

සුදුසු වී ප්‍රභේද වගාකිරීම

ලවණතාව සඳහා ඔරොත්තු දෙන වී ප්‍රභේද හඳුන්වා දීම මේ තත්ත්වයට ඉදිරිපත්ව ඇති එක් විසඳුමකි. මේ සඳහා සාම්ප්‍රදායික වී වර්ග මෙන්ම, දියුණු කරන ලද වී වර්ග ද වගා කරනු ලැබේ.

අපගේ ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණයට ලක් වූ අම්බලන්තොට, බූන්දල, කොට්ටුකච්චිය වැනි ලවණතාවයෙන් පීඩා විඳින ප්‍රදේශවල වී ගොවීන්ට අනුව අතීතයේ දී වගා කරන ලද සාම්ප්‍රදායික හෙවත් පාරම්පරික වී ප්‍රභේද අතර ලවණතාවට ඔරොත්තු දෙන වී ප්‍රභේද විය. ඒ අතර පොක්කාලි, පච්චපෙරුමාල්, මඩතවාළු වැනි වී වර්ග මූලිකය. පසුකාලීනව මේ වී ප්‍රභේද භාවිතයෙන් ඈත් වී ඇත. ලවණ සහිත කුඹුරු ඉඩම්වල වෙනත් වී ප්‍රභේද වගා කළ නොහැකි බැවින් ඊට ඔරොත්තු දෙන වී වර්ග වගා කිරීමේ අවශ්‍යතාව ඇති විය. එහි දී පාරම්පරික වී ප්‍රභේද නැවත හඳුන්වා දීම සඳහා විවිධ සංවිධාන සහ කණ්ඩායම් මැදිහත් වී තිබේ. නිදසුනක් ලෙස 2004 වර්ෂයේ සුනාමියෙන් පසු හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ එවැනි එක් ව්‍යාපෘතියක් දියත් කරන ලදි. ‘ප්‍රැක්ටිකල් ඇක්ෂන්’ සංවිධානය මුලින්ම වී වර්ග දහයක් යොදාගනිමින් අම්බලන්තොට ප්‍රදේශයේ සිදුකරන ලද පරීක්ෂණයක් මත මත පදනම්ව දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රදේශ ගණනාවක මේ වගාකිරීම් ව්‍යාප්ත කර තිබේ. ඒ සඳහා සම්බන්ධ වූ අතුල වීරරත්න මහතා පෙන්වා දුන් ආකාරයට කාබනික වගා ක්‍රමයට පාරම්පරික වී ප්‍රභේද වගාව සිදු කර ඇත. එහි දී නවීන යෝග්‍ය තාක්ෂණික ක්‍රම භාවිතය ද සිදු කර ඇත. පසුකාලයක මෙම කාර්යය ප්‍රචලිත කිරීම සඳහා දකුණු පළාත් සංවර්ධන අධිකාරිය මැදිහත් වී සහාය ලබා දී තිබේ.

ඒ අවස්ථාවේ බූන්දල ප්‍රදේශයේ ආරම්භ කළ අදටත් සාර්ථකව ගොවීන් අතර ක්‍රියාත්මක වන ප්‍රයත්නයක් පිළිබඳව අපට කරුණු දැක්වුයේ ගොවි ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන චන්ද්‍රසෝම වීරරත්න මහතා ය. ඒ අනුව වෙරළාශ්‍රිත ලවණතාව නිසා වෙනත් කිසිදු වී ප්‍රභේදයක් වගා කිරීම අපහසු වීමෙන් මුළුමනින්ම පාහේ අත්හැර දමා තිබූ ඌරණිය කුඹුරු යායේ අක්කර පනහක පමණ ප්‍රමාණයක අද දක්වාම පාරම්පරිකවී ප්‍රභේද වගා කරනු ලැබේ. ඒ ගොවීන්ගේ අත්දැකීම අනුව ලවණතාව ඇති කුඹුරුවල වගා කරන පාරම්පරික වී ප්‍රභේද අතරින් පොක්කාලි වඩාත් සුදුසුය. ඒ හැර පච්චපොරුමාල්, මඩතවාළු, දහනල හා රත්දැල් ආදිය වගා කරනු ලැබේ. මේ අතර කොට්ටුකච්චිය ප්‍රදේශයේ දී අප සමග සාකච්ඡා කළ කළ ගොවීන්ගේ අත්දැකීම් අනුව පච්චපෙරුමාල්, මුරුංගාකායම්, දික් වී, හැංගිමුත්තන් වැනි වී ප්‍රභේද අතීතයේ ලුණු සහිත කුඹුරුවල වගා කර තිබේ.

ඌරණීය වෙල්යාය, බූන්දල

මානජ්ජාව වෙල්යායා, අම්බලන්තොට

ලවණතාවට ඔරොත්තු දෙන දියුණු කරන ලද වී වර්ග පිළිබඳව හා ඒවා භාවිත වන ආකාරය මේ සමඟ ඇති සාකච්ඡාවක පළ වේ.

ලවණතාව අවම කළ හැකි කෘෂි පිළිවෙත්

ලවණතාව සහිත කුඹුරුවල ලවණතාව අවම කර වී වගා කිරීම සඳහා අනුගමනය කළ යුතු කෘෂිකාර්මික පිළිවෙත් අතර කෘෂිකර්ම බලධාරීන් විසින් ප්‍රවර්ධනය කරනු ලබන හා ගොවීන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන පිළිවෙත් සමහරක් මෙසේය.

• ගැඹුරට සී සෑමෙන් වැළකීම - ජලය හිඟ යල කන්නයේ දී හා නියං කාලවලදී ලවණතාව දැඩිව බලපෑ හැකි නිසා අඩුවෙන් සී සෑම සුදුසුය. එවිට පසේ යටින් ඇති ලවණ මිශ්‍ර වීම අඩු වේ. කොට්ටුකච්චිය ඇතුන්ගොඩ ප්‍රදේශයේ ගොවීන් සමඟ සිදු කළ සාකච්ඡාවලදී පෙනී ගියේ ලවණ සහිත කුඹුරුවල කලක් තිස්සේ වගා කරන ගොවීන් මෙම කරුණ හොඳින් ග්‍රහණය කර ඇති බවයි. ඔවුහු ඇතැම් විට උදලු මඟින් සිදු කරන බිම් සැකසුමක් පමණක්ම සිදුකරති. එසේම ලවණතාව සුලබ වඩත්ත වැනි වැනි ගම්මානවල අවම බිම් සැකසුමක් සහිතව කැකුලමට වගා කරන ආකාරය දැකිය හැකිය.

• වැපිරීමට පෙර පස කිහිපවාරයක් සෝදා යැවීම - ලවණ සහිත කුඹුරක බිම් සැකසීමේ දී කිහිපවරක් වතුර බැඳ තබා පස සෝදා යැවීම සුදුසුය. ගොවීන් එය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක කරන බව අපේ නිරීක්ෂණවල දී දැක ගත හැකි විය. කෙසේ වෙතත් එසේ නැවත නැවත සෝදා යැවීමට තරම් ප්‍රමාණවත් ජල සැපයුමක් ඇතැම් ප්‍රදේශවල නොමැති වීම ගැටලුවකි. ලවණතාව දැකිය හැකි කුඹුරු අතරින් රැසකට ජලය සැපයෙන්නේ සුළු වාරිමාර්ගවලින් හෝ මුළුමනින්ම වර්ෂා ජලයෙනි. එවැනි අවස්ථාවල යල කන්නයේ ජල සැපයුම සීමිත බැවින් සෝදා යැවීමෙන් ලවණ ඉවත් කිරීම ද අසීරු විය හැකිය. මෙය පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කයේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල අප නිරීක්ෂණය කළ එක් ගැටලුවකි.

• කාබනික ද්‍රව්‍ය පසට එක් කිරීම - කාබනික පොහොර සහ කාබනික ද්‍රව්‍ය යොදා ගැනීමෙන් පස දියුණු කිරීම හරහා ද ලවණතාව අඩු කරගත හැකිය. ඒ සඳහා විවිධ ද්‍රව්‍ය භාවිත කළ හැකිය. කර දහයියා යොදා ගැනීම, කුකුල් පොහොර, කොම්පෝස්ට් පොහොර, ගොම පොහොර වැනි ද්‍රව්‍ය යොදා ගැනීම මෙහි දී සිදුකෙරේ. එමගින් පසේ ලවණතාව පාලනය වන අතර, වී වගාවට අවශ්‍ය පෝෂණය ද ලබා ගත හැකිය.

• පැරෂුට් ක්‍රමයට වී වගා කිරීම - විශේෂ තැටියක වපුරා පැළ වූ වී, කුට්ටි පිටින් ගෙන කුඹුරේ විසිරවීම මෙහි දී සිදුවේ. එහිදී සිටුවනු ලබන්නේ දින 12ක් පමණ වයසැති වී පැළ බැවින් ඒ්වා කුඹුරේ දී ලවණතාවයේ බලපෑමට ලක්වන්නේ වර්ධක සමයේ වඩා අඩු කාලයකි. එබැවින් පැරෂුට් ක්‍රමය ලවණතාවය ඇති කුමුරුවල වී වැපිරීම සඳහා සුදුසු සාර්ථක ක්‍රමයක් ලෙස පිළිගැනේ.

• අගල් 2-3 ක ප්‍රමාණයකට වතුර රඳවා තැබීම - පසේ අඟල් දෙක තුනක් පමණ ජලය රඳවා තැබීම මගින් ලවණතාවය අඩු කළ හැකිය.

ලවණතාවට මුහුණ දීමේ ගැටලු

මේ ගවේෂණයේ දී ලවණතාවට මුහුණ දීමේ දී ඇති වන ගැටලු පිළිබඳව ද අවධානය යොමුකරන ලදි. ඉන් එකක් වන්නේ, ලවණතාවයේ බරපතළ බව ගොවියා ප්‍රමාණවත් තරමින් අවබෝධ කර නොමැති වීමයි. එයට එක් හේතුවක් වන්නේ, ලවණතාවයේ බලපෑම ඉහළ යන්නේ ඇතැම් කන්නවලදී පමණක් වීමයි. ඉන්පසුව එන කන්නයක දී ලවණතාවයේ බලපෑම අඩු විය හැකිය. ඒ සමඟ ඒ සඳහා ගන්නා පියවර පිළිබඳ ඇති අවධානය අඩු වීම සිදුවේ. ඒ නිසා එම තත්ත්වය තුළ ලවණතාවට ඔරොත්තු දෙන වී ප්‍රභේද වගා කිරීම අවධානයකට ලක් නොවන බවක් පෙනේ.

එමෙන්ම ඇතැම් අවස්ථාවලදී ලවණතාවට ඔරොත්තු දෙන වී ප්‍රභේදවල බිත්තර වී ලබා ගැනීමේ අපහසුතාවටද ගොවීන් මුහුණ දී ඇති බව අප සමඟ සාකච්ඡාවට එක් වූ ඇතැම් ගොවීන්ගේ අත්දැකීමයි. එවිට ඔවුන්ට සිදුවන්නේ තිබෙන වී ප්‍රභේදයක් වගා කිරීමටය. මේ නිසා සුදුසු ප්‍රභේදවල හොඳ තත්ත්වයේ බිත්තර වී ප්‍රමාණවත් තරමින් ලබාගැනීමට අවස්ථාව සැලසීම වැදගත්ය. මෙය අප සමඟ අදහස් දැක්වූ ගොවීන් බොහෝ දෙනා පෙන්වා දුන් කරුණක් වන අතර එය පාරම්පරික ප්‍රභේද මෙන්ම දියුණු කළ ප්‍රභේදවලට ද පොදු බව පෙනේ. මේ සඳහා රාජ්‍ය අංශයට මැදිහත් විය හැකි අතරම, ගොවීන් අතර බිත්තර වී නිෂ්පාදනය ද අඛණ්ඩව ප්‍රවර්ධනය කළ යුතුය.

ඉහත සඳහන් කර ඇති ආකාරයට ලවණතාවයේ බලපෑම අඩු කර ගත හැකි එක් ක්‍රමයක් වන භූමිය සෝදා හැරීම හා ජලය බරඳ තැබීම වැනි කටයුතුවල යෙදීම සඳහා ජල සම්පාදනය ද වැදගත්ය. මේ අවශ්‍යතාව ඇති ප්‍රදේශවලට ජල සැපයුම ලබාදී දීමට පියවර ගත හැකිය. වැව් වැනි වාරි ජල පද්ධති මනාව නඩත්තු කිරීම හා ජලය කාර්යක්ෂම ආකාරයෙන් බෙදාහැරීම වැදගත්ය. මෙය වඩා වියළි තත්ත්ව යටතේ සිදුකරන යල කන්න ගොවිතැනේ දී වඩාත් වැදගත්ය. මේ තත්ත්වය කොට්ටුකච්චිය ප්‍රදේශයේ දී අපගේ නිරීක්ෂණයට ලක් විය.

ලවණතාවයේ බලපෑම අවම කිරීමේ දී පැරෂුට් තාක්ෂණය යොදාගෙන වී වැපිරීම සුදුසු බව ඉහත සඳහන් කළෙමු. ගොවීන්ට පැරෂුට් තාක්ෂණය හඳුන්වා දී ඇති නමුත්, භාවිතය පිළිබඳ ප්‍රායෝගික ගැටලු ගොවීන්ට පවතින බව පෙනේ. එනම්, එම තාක්ෂණයට හුරු වීම පිළිබඳව ඇති ගැටලුවයි. කොට්ටුකච්චිය හා ආණමඩුව ප්‍රදේශයේ ගොවීහු මේ පිළිබඳව සඳහන් කළහ. එපමණක් නොව පැරෂුට් තාක්ෂණය සඳහා යොදාගන්නා තැටි සඳහා වැයකළ යුතු පිරිවැය ද ගොවීන්ට ගැටලුවක් විය හැකි ය. මෙම තාක්ෂණය ඵලදායී වන ප්‍රදේශවල රාජ්‍ය මැදිහත්වීමක් මගින් මේ තත්ත්වයට විසඳුමක් දිය හැකි නම් එමඟින් ලවණතාව පවත්නා කන්නවල ලවණතාව ජය ගැනීමට ගොවීන් පෙළඹවීමට අවස්ථාවක් පවතී.

කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව ගොවීන්ට ලබා දෙන පුහුණුව බොහෝවිට කන්න රැස්වීම් හරහා සිදු කරන්නකි. එය ප්‍රායෝගික පුහුණුවක් වේ. සාමාන්‍යයෙන් දැනුම්වත් කිරීමේ ද්‍රව්‍ය ලබා දීම සිදු වන්නේ අඩු වශයෙනි. මේ ආකාරයට දැනුම් සම්ප්‍රේෂණය වීමේ යම් යම් ගැටලු ඇති බව අපට පෙනී ගිය කරුණකි. එසේම ඇතැම් විට රැස්වීම් සඳහා සම්බන්ධ වන්නේ ගොවියාට වඩා එම පවුලේ කාන්තාව වීම ද ප්‍රායෝගිකව ගැටලුවක් බව කෘෂිකර්ම නිලධාරීහු අප හා පැවසුවහ. එයට එක් හේතුවක් වන්නේ දැනුම්වත් කිරීම් ලබා ගත යුතු පිරිමි පාර්ශ්වය විශේෂයෙන් කුඹුරු වැඩ කටයුතු කරන පිරිමි, එයට සම්බන්ධ නොවීමයි.

එසේම වඩා හොඳ ප්‍රභේදවල බිත්තර වී සොයා ගැනීමට නොහැකි වීම, ප්‍රමාණවත් තරම් කාබනික ද්‍රව්‍ය එක් කිරීම පිළිබඳ දැනුමක් නොමැති වීම සහ ඒ සඳහා යොමු නොවීම ද පැහැදිලිව දැකිය හැකි විය.

ලවණතාව සහිත කුඹුරු ඉඩම් බොහෝවිට වැඩි ප්‍රමාණයක් පාහේ මහා වාරි මාර්ගවලින් ජලය සම්පාදනය නොකරන ඒවා වීමත් එමෙන්ම ඒවා බොහෝ දුරට එම කුඹුරු ඉඩම් හිමියන්ගේ යැපුම් අවශ්‍යතා සඳහා වගා කරන ඉඩම් වීමත් වැදගත් කරුණු වේ. එවැනි කුඹුරු ඉඩම් අසාර්ථක වීම නිසා ඇති වන මූලික ගැටලුවක් වන්නේ, ඔවුන්ගේ ආහාර සුරක්ෂිතතාවට බලපෑමක් ඇති වීමයි. වී හැරුණුවිට වෙනත් භෝග වගා කිරීම සඳහා ද ලවණතාව බලපාන බැවින් එය විසඳුමක් වන්නේ නැත. එමෙන්ම දිගින් දිගටම වගාව අසාර්ථක වුවහොත් මේ ගොවීහු විකල්ප රැකියා අවස්ථා හොයා සිය ගම්මානයෙන් බැහැර වීම දැකිය හැකිය. එය සමාජීය හා පවුලේ ගැටලු ඇති වීමට ද හේතු වේ. ඇතැම් ප්‍රදේශවල මේ ජනතාව පදිංචි වී අත්තේ වෙනත් ස්ථානවලින් අවතැන් වූවන් ලෙස වීම මේ තත්ත්වය තවත් තීව්‍ර කරයි. එබැවින් ඔවුන්ගේ මෙන්ම රටේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව සඳහා ලවණතාවට විසඳුම් සැපයීමට මෙන්ම අඛණ්ඩව අවධානය යොමු කිරීමට ද රජයට වගකීමක් ඇත.



විශේෂ ස්තුතිය - බතලගොඩ වී පර්යේෂණායතනයේ අධ්‍යක්ෂ ආචාර්ය ජයන්ත සේනානායක, විශ්‍රාමික ජ්‍යේෂ්ඨ පර්යේෂණ නිලධාරී පී. වී. හේමචන්ද්‍ර, පාරම්පරික වී හා කාබනික ගොවිතැන පිළිබඳ ක්‍රියාකාරීන් වන හේමන්ත අබේවර්ධන හා ධම්මිකා ප්‍රියදර්ශනී (කොට්ටුකච්චිය) යන මහත්ම මහත්මීන්ට.

මෙම ලිපියේ වාර්තාකරණය Internews’ Earth Journalism Network ජාලයේ අනුග්‍රහයෙනි.

ඡායාරූප - දිලුප් චන්ද්‍රනිමල්

ග්ලාස්ගෝ අලුත් එකඟතාවයෙන්, දේශගුණ අර්බුදය ජයගත හැකිද?

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 17.11.2021, පි.11 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2021/11/17/feature3.html


සති දෙකක් පමණ කාලයක් බ්‍රිතාන්‍යයේ ග්ලාස්ගෝ නගරයේ දී පැවති දේශගුණ සමුළුව වැඩිපුර දිනයකුත් ගත වී පසුගිය සෙනසුරාදා අවසන් වුයේ කිසියම් එකඟතාවයකින් යුක්තවය. වර්තමාන දේශගුණ අර්බුදය පිළිබඳව සැලකූ විට මේ එකඟතාවයේ කිසියම් වැදගත්කමකක් පවතී. ඒ, ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 1.5ක සීමාවේ පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය ගමන්මග පැහැදිලි කර ගැනීම, ගල්අඟුරු භාවිතය සම්බන්ධ යම් සීමාවක් පැනවීම හා දේශගුණ මූල්‍ය ගැන ඇති වූ එකඟතා නිසාත්ය.

වාර්ෂික දේශගුණ සමුළුව බ්‍රිතාන්‍යයේ ග්ලාස්ගෝ නගරයේ දී පැවැත්වීමට නියමිතව තිබුණේ 2020 වර්ෂයේ දීය. එහෙත් ලෝකයටම බලපෑ Covid-19 වසංගත තත්ත්වය නිසා සමුළුව මේ වර්ෂය දක්වා කල් ගියේය. අවසානයේ දී ලෝකයේ රටවල නියෝජිතයන්ගේ හා රාජ්‍ය නායකයින්ගේ සහභාගිත්වයෙන් එය පවත්වන ලදි.

දේශගුණ වෙනස්වීම පාලනය සඳහා දේශගුණ වෙනස් වීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ රාමුගත සම්මුතිය (UNFCCC) ඇති වන්නේ 1992දී ය. ඉහත දේශගුණ සමුළුව ද ඒ ගිවිසුමේ පාර්ශ්වකරුවන්ගේ 26 වැනි රැස්වීම වේ. කෙසේ වෙතත් ඒ මගින් 1997 දී ඇති කරගන්නා ලද කියෝටෝ සන්ධානය වසර ගණනකට පසු බලාත්මක වූ නමුත් පසුව ය ඵලදායී නොවන බව පැහැදිලි විය. ඒ අතරම දිනෙන් දින දේශගුණ වෙනස් වීමේ බරපතළ බව පැහැදිලි වු නිසා වසර ගණනක් තිස්සේ දිග්ගැසුනු සාකච්ඡාවලින් පසුව 2015 වර්ෂයේ දී පැරිස් ගිවිසුම ඇති කරගැනීමට හැකිවිය.

පැරිස් ගිවිසුම මගින් දේශගුණ වෙනස් වීම පාලනය කිරීම සඳහා අලුත් ප්‍රවේශයක් අනුගමනය කළේය. ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ‌ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 2කට හෝ හැකි වුවහොත් අංශක 1.5කට සීමා කළ යුතු බව එහිදී ඇති කරගත් ඉලක්කයයි. ඒ සඳහා ගත් ප්‍රවේශය වුයේ හරිතාගාර වායු විමෝචන සීමා කිරීම සඳහා ඒ ඒ රටවල් ස්වේච්ඡාවෙන් කටයුතු කළ යුතු බවයි. ඒ අනුව ජාතික වශයෙන් නිර්ණය කළ යුතු දායකත්ව (NDC) නම් යෝජනා ඒ ඒ රටවල් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදි.

කෙසේ නමුත්, ඒ පිළිබඳ මෑතදී ඉදිරිපත් වූ විශ්ලේෂණ අනුව පැහැදිලි වූයේ ඒ දායකත්ව මගින් පැරිස් ගිවිසුමෙන් අපේක්ෂිත ඉලක්ක අත්පත් කරගත නොහැකි බවයි. ඒ අනුව මේ වර්ෂයේ දේශගුණ සමුළුවේ දී කිසියම් අලුත් වර්ධනයක් හා දැඩි පියවරක් ගැනීමට හැකි වනු ඇතැයි යන අපේක්ෂාව තිබිණි. මෑත කාලයේ දී ඇති වූ තත්ත්වවලට අනුව මේ වර්ෂයේ දී වැඩි අවධානයට ලක් වු අංශ කීපයක් වේ. උෂ්ණත්ව වර්ධනය ආරක්ෂිත සීමාවක තබාගැනීම සඳහා ඒ ඒ රටවල් සිය විමෝචන සීමා කිරීම සඳහා අලුත් හා වඩා ප්‍රබල ඉලක්ක ඇතිකරගැනීම, ගල්අඟුරු හා පොසිල ඉන්ධන භාවිතය අවසන් කිරීම හා දියුණුවන රටවල්වලට දේශගුණ වෙනස්වීම නිසා ඇති වන බලපෑම් සඳහා ප්‍රමාණවත් අධාර මුදලක් ලබාදීම තහවුරු කිරීමය. මේ තත්ත්වය යටතේ පැවති සමුළුවේ දී ඇති වූ එකඟතාවය තුළ ඇති ප්‍රධාන කරුණු මෙසේය.

ගල් අඟුරු භාවිතය සීමා කිරීම

සමුළුවේ දී ඇති වුයේ ගල්අඟුරු භාවිතය අඩු කිරීම (phase-down) සඳහා වූ එකඟතාවයකි. ගල්අඟුරු භාවිතය අවසන් කිරීම (phase-out) පිළිබඳව මේ සමුළුවේ දී තිරණය වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කළ නමුත් ඇතැම් රටවල් ඊට එකඟ නොවීම මේ සඳහා හේතුවක් විය.

ලෝකයේ මුළු කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචන ප්‍රමාණයෙන් 40%ක් නිකුත් වන්නේ ගල්අඟුරු දහනය කිරීමෙනි. පැරිස් ගිවිසුමේ සඳහන් සෙල්සියස් අංශක 1.5 සීමාවේ ලෝක උෂ්ණත්වය පවත්වා ගැනීමට නම් ගල්අඟුරු භාවිතය 2030 වර්ෂය වන විට 45%කින් අඩු කළ යුතු අතර 2050 වන විට ශුන්‍යයට ආසන්න විය යුතුය.

ගල්අඟුරු භාවිතය අවසන් කිරීම මෙන්ම පොසිල ඉන්ධන සඳහා දෙන සහනාධාර අඩු කිරීම පිළිබඳව එකඟ නොවූ රටවල් අතර චීනය, ඉන්දියාව හා දකුණු අප්‍රිකාව වේ. ඔවුන්ගේ අදහස වූයේ සැමට එක් ආකාරයකින් ඒ පිළිබඳව කටයුතු කිරීමට සිදුවීම සාධාරණ නොවන බවයි. ඒය දේශගුණ යුක්තිය සම්බන්ධ කරුණකි. මේ රටවල් සියල්ලම ස්වකීය බලශක්ති අවශ්‍යතාවය සඳහා ගල්අඟුරු මත යැපෙන රටවල්ය. එසේම දියුණු වන රටවලට ඇති ලාබදායී බලශක්ති ප්‍රභවයක් ලෙස ගල්අඟුරු සැලකේ. අනෙක් අතට ගල්අඟුරු පමණක් ඒ ආකාරයෙන් සඳහන් වීම ද තවත් අංශවල විවේචනයට ලක් වී තිබිණි.

කෙසේ වෙතත් ගල්අඟුරු භාවිතය 'අඩු කිරීම' යනු මුලින් පැවති එකඟතාවයේ තිබූ අදහස දියාරු කිරීමක් වන නමුත්, ගල්අඟුරු කිසියම් ආකාරයකින් සීමා කිරීම සඳහා ලෝකයේ රටවල් කිසියම් ගිවිසුමකින් එකඟ වීම වැදගත්ය. එක් වචනයක් වෙනස් කළ ද මෙය ගල්අඟුරු භාවිතයේ අවසානයේ ආරම්භය බවට ඇති සංඥාවකි. එසේම රටවල් 29ක් ගල්අඟුරු සදහා අන්තර්ජාතික වශයෙන් මුල්‍ය පහසුකම් නොසපයන බවට එකඟ වීම ද ග්ලාස්ගෝ සමුළුවේ දී සිදුවූ වැදගත් සිදුවීමකි.

විමෝචන අවම කිරීමේ ඉලක්ක

මේ ශතවර්ෂය අවසානය වන විට ලෝකයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයේ ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 1.5 සීමාවේ නවත්වාගැනීම මේ සමුළුවේ අවධානය යොමු වූ කරුණකි. වර්තමානයේ දී ලෝකයේ රටවල් දී ඇති ප්‍රතිඥා ඒ ආකාරයෙන්ම සම්පුර්ණ කළහොත් ලෝකයේ උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 2.4කින් පමණ ඉහළ යා හැකිය. එය පැරිස් ගිවිසුමේ දී වඩා ආරක්ෂිත යැයි ඒකඟ වූ අංශක 2 ඉලක්කය ද ඉක්මවායෑමකි. ලෝකයේ උෂ්ණත්වය අංශක 1.5 ඉක්මවීම ද බරපතළ අහිතකර ප්‍රතිවිපාක ඇති විය හැකි තත්ත්වයක් බව විද්‍යාත්මකව පෙන්වා දී ඇත. එසේම සෙල්සියස් අංශක 1.5 ඉලක්කය වඩාත් ආරක්ෂිත බව ද මේ සමුළුවේදී යළිත් පිළිගෙන ඇත.

ග්ලාස්ගෝ සමුළුවේ දී මේ ගැන එකඟ වූයේ ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම සෙල්සියස් අංශක 1.5ක මට්ටමට සීමා කිරීම සඳහා අවශ්‍ය කරන ප්‍රමාණයෙන් විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා වු සැලසුම් ලබන වර්ෂයේ දී ඉදිරිපත් කිරීමටය. ඒ ඒ රටවල් සිය ජාතිකව නිර්ණය කරනලද දායකත්ව ඒවායේ සංශෝධිත දායකත්වයෙන් ක්‍රමයෙන් ඉහළ යන කැපවීමක් පෙන්නුම් කරයි. එහෙත් මේ ප්‍රතිඥා ඒ ආකාරයෙන්ම ඉටු වීම එහි සාර්ථකත්වයට අත්‍යාවශ්‍යය. පැරිස් ගිවිසුම අනුව ඒ ඒ රටවල දායකත්ව සංශෝධනය කිරීම අවශ්‍ය වන්නේ වසර පහකට වරක්ය. එබැවින් ඉදිරි වසර දෙකේදී ඒවා සංශෝධනය කිරීමට එකඟ වීම ද කිසියම් ජයග්‍රහණයකි.

දියුණුවන රටවලට ආධාර

දේශගුණ වෙනස් වීම නිසා ඇති වන බලපෑම් හා ඊට අනුහුරුවීමට අවශ්‍ය මූල්‍ය දායකත්වය සම්බන්ධ එකඟතාවයක් නැති වීම දේශගුණ සාකච්ඡාවල දී ඇති වු එක් බරපතළ ගැටලුවකි. 2009 වර්ෂයේ දී මුලින්ම එකඟ වූ ආකාරයට 2020 වර්ෂය වන විට දියුණු වන රටවලට දේශගුණ බලපෑම් සම්බන්ධව කටයුතු කිරීමට හා පිරිසිදු බලශක්තියට පරිවර්තනය වීම සඳහා වාර්ෂිකව ඩොලර් බිලියන 100ක් දියුණු රටවලින් ලබා දිය යුතු විය. එහෙත් ඒ ඉලක්කය සම්පූර්ණ කරගැනීමට නොහැකි වී ඇත. 2019 වන විටද එසේ ලබාදෙන ලද්දේ බිලියන 80ක් පමණි.

මේ සම්බන්ධව ග්ලාස්ගෝ සමුළුවේ දී ඇති වූ එකඟතාවයේ සඳහන් වන්නේ මේ මුල්‍යමය ආධාර ලබාදීම පිළිගන්නා බව හා එය නැවත අවධාරණය කිරීමයි. එසේම ඒ ඩොලර් බිලියන 100 ඉලක්කය හැකි ඉක්මනින් අත්පත් කරගත යුතු බවද එහි සඳහන් වේ. ඉදිරි වසර පහක කාලයේ දී දේශගුණ මූල්‍ය ලෙස ඩොලර් බිලියන 500ක් එක්වනු ඇති බව දක්වා ඇත.

දේශගුණ බලපෑමෙන් වඩාත් හානියට ලක්ව ඇති රටවල් පෙන්වා දී තිබුනේ අලාභ හා හානි සඳහා වන්දි වෙීමේ මූලධර්මය ලෙස මෙය ලබා දිය යුතු බවයි. ඒ, අනුහුරුවීමට නොහැකි දේශගුණ බලපෑම් සඳහා වන්දියක් ලෙසය. එසේම මෙහි දී අනුහුරුවීමට ලබාදෙන දේශගුණ මුල්‍ය ප්‍රමාණය දෙගුණයක් කිරීමට එකඟ වී ඇත. එහෙත්, ඇතැම් රටවල් ඉල්ලා සිටින විමෝචන සීමා කිරීම හා අනුහුරු වීමට සමාන දේශගුණ මුල්‍ය ප්‍රමාණයක් යොදවන ලෙසය.

මේ සියලු කරුණු සලකා බලන විට, ග්ලාස්ගෝ දේශගුණ සමුළුවේදී කිසියම් ආකාරයක ඉදිරි පියවරක් ගෙන ඇති බවක් පෙනේ. අනාගතයේ දී එය සාර්ථක කරගැනීම සියලු රටවල වගකීමක් වේ.

ලෝකය බේරාගැනීම සඳහා නිර්මාංශ ආහාර

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 28.04.2021, පි. 5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2021/04/28/feature2.html

මිනිසුන්ගේ ආහාර වේලට එක්කරන මාංශමය ආහාරවල පරිසර බලපෑම බොහෝ කලක සිට සාකච්ඡාවට ලක් වී ඇති කරුණකි. විශේෂයෙන්, විවිධ මස්වර්ග නිෂ්පාදනයේ දී ඒ සඳහා වැය වන ජලය, අවශ්‍ය වන ඉඩම් ප්‍රමාණය වැනි විවිධ කරුණු මගින් මස් නිෂ්පාදනවල පරිසර පියසටහන අධික බව තහවුරු වී තිබිණි.

මෙවැනි 2018 වර්ෂයේ දී සිදු කළ අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දී තිබුනේ, මස් හා කිරි නිෂ්පාදනය සිදුනොකරන්නේ නම් ලෝකයේ පවත්නා ගොවි බිම් ප්‍රමාණය 75%කින් පමණ අඩු කළ හැකි බවයි. එම ගොවි බිම් ප්‍රමාණය ඇමරිකාව, චීනය, යුරෝපා සංගමය හා ඔස්ට්‍රේලියාව යන සමස්ත භූමි ප්‍රදේශයට සමානය. ඒ අනුව සත්ත්ව ආහාර නිෂ්පාදනය සඳහා වෙන් කර ඇති බිම් ප්‍රමාණය ගැන අපට අදහසක් ලබා ගත හැකිය. එහෙත් ගොවි බිම් ප්‍රමාණය එසේ අඩු කළ ද ලෝක වාසීන්ට අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට ආහාර සැපයීමට හැකියාව පවතී. එමෙන්ම ඒ සඳහා වැය වන සෙසු සම්පත් ප්‍රමාණය ද ගත් විට මෙය පාරිසරික වශයෙන් වැදගත්ය. උක්ත පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී තිබුනේ මස් හා කිරි ආහාරවලින් වැලකීමෙන් අපේ පරිසර බලපෑම අඩු කරගත හැකි තනි විශාලතම ක්‍රමය ලෙසයි. එම අධ්‍යයනය හඳුන්වා දී තිබුනේ ගොවිපොළ මගින් පරිසරයට සිදුවන බලපෑම ගැන සිදුකරන ලද වඩාත් සවිස්තර වූ අධ්‍යයනයක් ලෙසය. (මූලාශ්‍රය - Science, DOI: 10.1126/science.aaq0216)


සත්ත්ව ආහාර නිෂ්පාදනය සම්බන්ධව අපේ රටේ ද අපි මේ සමහර ගැටලු දකිමු. ගොවිපොළ සතුන්ට ප්‍රමාණවත් තරම් තණ බිම් නොමැති වීම නිසා ස්වාභාවික පරිසර පද්ධති මෙන්ම ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ ද ඒ සඳහා යොදා ගැනෙයි. එබැවින් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ මෙන්ම වනජීවීන්ගේ පැවැත්මට ද මේ නිසා අවදානමක් ඇති වී ඇත. එසේම මෙවැනි අවස්ථාවලදී ඇතැම් විට පරිසර ප්‍රතිපත්ති හා කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිපත්ති ගැටේ.

නිර්මාංශ වීම හා හරිතාගාර වායු විමෝචන

ලෝකයේ සියලු දෙනා හෝ වැඩි දෙනා නිර්මාංශ ආහාර රටාවකට යොමු වුවහොත් එමගින් පරිසරය රැකගත හැකිද? එහි යම් සත්‍යයක් ඇත. මස් ආහාරවල පරිසර සලකුණට බලපාන එක් අංගයක් වන්නේ එහි මස් නිෂ්පාදනයේ හරිතාගාර වායු විමෝචනය. නිර්මාංශ ආහාරයට යොමු වීමෙන් හෝ මස් හා කිරි ආහාර අඩු කිරීම මගින් පුද්ලයෙකුගේ, රටක මෙන්ම ලෝකයේ ද හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කරගැනීමට හැකියාව ඇත.

එක්සත් රාජධානිය පාදක කරගනිමින් කරන ලද 2012 වර්ෂයේ පළ වූ එක් අධ්‍යයනයක දී මේ සම්බන්ධ ප්‍රමාණාත්මක අදහසක් ලැබී ඇත. එහි දී මස් ආහාර ගන්නා ප්‍රමාණය අනුව කොටස් පහකට බෙදන ලද පාරිභෝගික නියැදියක, වැඩිම මස් ප්‍රමාණයක් ආහාරයට ගන්නා ඉහළම කොටස හා අඩුම මස් ප්‍රමාණයක් ආහාරයට ගන්නා පහළම කොටස ගැන සංසන්දනය කර ඇත. ඒ අනුව ඉහළම කණ්ඩායම පහළම කණ්ඩායමට වඩා 2.5 ගුණයක් වැඩි මස් ප්‍රමාණයක් ආහාරයට ගෙන තිබෙයි. ඒ අනුව ඊට අදාළ හරිතාගාර වායු විමෝචන සැලකිල්ලට ගැනීමෙන් මස් ආහාරයට ගැනීම අඩු කිරීමෙන් ඒක පුද්ගල හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය 3%කින් පමණ අඩු කිරීමට හැකි බව පෙන්වා දී තිබෙයි. එසේ එක් පුද්ගලයෙකුට වසරකට අඩු වන හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ටොන් 0.45ක් පමණ වේ. (මූලාශ්‍රය - BMJ Open, DOI: 10.1136/bmjopen-2012-001072)

ලෝකයේ ඒක පුද්ගල ගව මස් පරිභෝජනය අතින් දෙවැනි තැන සිටින ආර්ජන්ටිනාවේ සිදුකරන ලද 2018 දී පළ වූ අධ්‍යයනයක දී ද මස් ආහාර අඩු කිරීමෙන් අඩු කළ හැකි හරිතාගාර වායු විමෝචන ගැන කරුණු හෙළි වී ඇත. වර්තමානයේ එරට දැකිය හැකි ආහාර රටාව අනුව, ආහාර හා සම්බන්ධ ඒක පුද්ගල හරිතාගාර වායු විමෝචන අධිකය. එරට එක් වැසියෙකු එක් දිනකට ලබාගන්නා ආහාරවල හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය කාබන් ඩයොක්සයිඩ් කිලෝග්‍රෑම් 5.48කට සමාන වේ. එයින් 71%ක් පමණ ගව මස් නිසාය. ඔවුන් දිනකට මස් පරිභෝජනය කරන ප්‍රමාණය 50%කින් අඩු කළ හැකි නම්, ඒක පුද්ගල හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය, කිලෝග්‍රෑම් 3.95ක් දක්වා හෙවත් 28%කින් අඩු කළ හැකිය. එමෙන්ම සෞඛ්‍යමත් හා සමතුලිත ආහාර වේලක් පවත්වා ගනිමින් තවදුරටත් ආහාර හා සම්බන්ධ හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කළ හැකිය. එළවළු පමණක් ආහාර ගන්නා පුද්ගලයෙකුගේ දෛනික හරිතාගාර වායු විමෝචන ප්‍රමාණය කිලෝග්‍රෑම් 1.47ක් තරම් අඩුය. (මූලාශ්‍රය - Food Policy, DOI: 10.1016/j.foodpol.2018.05.003)

ශාකමය ආහාර සඳහා පෙළඹවීමක් තිබේද?

එහෙත් මේ ආකාරයෙන් ශාකමය ආහාර හෙවත් නිර්මාංශ ආහාර සඳහා වැඩි වශයෙන් යොමු වීම පරිසර හිතකාමී වුව ද ඒ සඳහා සමාජයේ කැපී පෙනෙන පෙළඹවීමක් දැකිය නොහැක. මෙය බොහෝ රටවල දැකිය හැකි ඇති ගැටලුවකි. එසේම ලෝකයේ සිදුවන්නේ ඊට වඩා වෙනස් දෙයකි. නිදසුනක් ලෙස ආර්ථික දියුණුයත් සමඟ බොහෝ රටවල මධ්‍යම පාංතික පිරිස් වැඩි වැඩියෙන් මස් ඇතුළත් ආහාරවලට යොමු වී සිටිති. නිදසුනක් ලෙස චීනය හා ඉන්දියාව වැනි රටවල් දැක්විය හැකිය. බටහිර පන්නයේ මේ ආහාර රටාව සෙසු ලෝකයට ද ව්‍යාප්ත වී ඇත.

මේ පිළිබඳව පසුගිය දා ද ගාඩියන් වෙබ් අඩවියට අදහස් දැක්වූ විද්‍යාඥයන් හා තවත් පිරිසක් පෙන්වා දී තිබුනේ ආහාර රටාවේ පැමැදිලි වෙනස් කිරීමක් සඳහා ලෝකයේ දේශපාලන නායකත්වය විසින් ඒ සඳහා අවශ්‍ය සහන හා ලබා දිය යුතු බවයි. විශේෂයෙන් කාබන් අධිකව විමෝචනය කරන ආහාරවල මිලට කාබන් සඳහා වූ බදු නියම කිරීම මගින් ඒවායේ කාබන් පියසටහන පෙන්වා දිය හැකිය. එසේම හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු හා විමෝචන ඉවත් කිරීමට දායක වන ආහාර හා නිෂ්පාදනවලට සහන හා දිරිගැන්වීම් ලබා දිය හැකිය. එවැනි කරුණු සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රතිපත්තිමය මැදිහත්වීම් රාජ්‍ය පැත්තෙන් සිදුවිය යුතු බව මේ අයගේ අදහසයි. එසේම සඳහා රාජ්‍යයන්, සමාගම් මගින් මේ ආරම්භය ලැබිය යුතු වෙයි.

මෙමගින් අපේකෂිත වෙනස්කම් ගැන ද අදහසක් මෙහි දී ලබා දී ඇත. එක්සත් රාජධානිය විසින් ඇති කරගෙන තිබෙන නව විමෝචන ඉලක්කය වන්නේ 2035 වර්ෂය වන විට 1990 වර්ෂයේ පැවති විමෝචන මට්ටමෙන් 78%ක් දක්වා විමෝචන අඩු කිරීමය. එම ඉලක්කය අත්පත් කරගැනීමට නම් ජනතාව තම ජීවන රටාවේ යම් යම් වෙනස්කම් සිදු කරගත යුතු බව එක්සත් රාජධානියේ වාණිජ ලේකම්, තමන් ද සම්පූර්ණ නිර්මාංශ ආහාරයක් පිළිබඳ සලකා බලමින් සිටින බව කියා තිබිණි.

මස් ආහාර සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කළ යුතුද?

ඇත්තෙන්ම කළ යුත්තේ මස් හා කිරි වැනි ආහාර සම්පූර්ණයෙන් නතර කිරීම නොවේ. එය අසීරු විය හැකිය. ලෝකයේ විවිධ ප්‍රදේශවල ස්වාභාවිකව දැකිය හැකි ආහාර වෙනස් වන නිසාය. එසේ නම් කළ යුතු වන්නේ අපේ ආහාරවේලේ ඇති මස් ආහාර ප්‍රමාණය අඩු කිරීමය. එසේ අඩු කිරීමෙන් හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කළ හැකි බව පෙනෙයි. එසේම මානව පෝෂණ අවශ්‍යතා සම්පූර්ණ කරගැනීමට ද ඉන් පුළුවන.

අප ඉහත සාකච්ඡා කළේ ආහාර වේලේ මස් ප්‍රමාණය අඩු කිරීමෙන් ලබාගත හැකි පාරිසරික යහපත සම්බන්ධවය. මේ අතරින් වැඩි අවධානයකට ලක්වූයේ හරිතාගාර වායු විමෝචනය. කෙසේ වෙතත් තවත් බොහෝ පාරිසරික බලපෑම් කෘෂිකර්මට ආශ්‍රිතව පවතී. නිදසුනක් ලෙස ගත්විය, කාබන් තිරකිරීම, පස ආම්ලිකකරණය වීම, ජලයේ ගුණාත්මක භාවය හා පරිසර පද්ධති සේවා මේ අතර වෙයි.

එසේම මේ නිසා ලැබෙන, සෞඛ්‍යමය යහපත සම්බන්ධව අවධානය යොමු කළ විට මාංශ ආහාරය අඩු කිරීම ඵලදායී බවක් පෙනෙයි. ඒ අනුව පරිසරය හා සෞඛ්‍යය යන දෙකම වෙනුවෙන් අපේ ආහාර රටාවේ වෙනස්කම් සිදුවිය යුතු බව බව පෙනෙයි.

කාබන් ඩයොක්සයිඩ් මට්ටම තවත් මංසලකුණකට

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2021.04.14, පි. 11 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2021/04/14/feature3.html





වායුගෝලයේ පවත්නා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණයේ සිදුවන වෙනස්කම් මිහිතලය උණුසුම් වීම පිළිබඳව අදහසක් ලබාගැනීමට හැකි මනා දර්ශකයකි. හවායි හි මෝනා ලෝආ නිරීක්ෂණාගාරයේ පසුගියදා වාර්තා වූ කියවීම්වලින් පෙනෙන්නේ ඒ වායුවේ සාන්ද්‍රණය කිසියම් සන්ධිස්ථානයකට පැමිණ ඇති බවයි. එම කියැවීම අනුව 2021 අප්‍රේල් මස තුන් වැනි දා එහි දෛනික කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය මිලියනයකට කොටස් 421.21ක් විය.

කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුවේ සාන්ද්‍රණය මිලියනයකට කොටස් 420 අගය පසු කිරීම යනු බි්‍රතාන්‍යයේ කාර්මික විප්ලවය ඇතිවීමට පෙර හෙවත් පූර්ව කාර්මික අවධියේ පැවති සාන්ද්‍රණය වන මිලියනයකට කොටස් 280ට වඩා හරියටම 50%කින් ඉහළ යෑමකි. මෙවැනි වර්ධනයක් වාර්තා සහිත ඉතිහාසයේ වාර්තා වී ඇත්තේ පළමු වතාවටය.

එමෙන්ම මේ විමෝචන වර්ධනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සිදු වී ඇත්තේ මෑත කාලයේ දී ය. නිදසුනක් ලෙස ගතහොත්, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය 25%කින් ඉහළ යෑම සඳහා වසර දෙසියයක් පමණ කාලයක් ගත වී ඇත. එහෙත් එය 50%ක් දක්වා ඉහළ යෑමට ගත වී ඇත්තේ වසර 30ක් තරම් අඩු කාලයකි. මේ අනුව පෙනෙන්නේ මෑත කාලයේ දී ඇති වී තිබෙන ඉතා සිඝ්‍ර වූ වර්ධනයයි.

වාර්තාගත අගයයන්

එමෙන්ම සාගරවිද්‍යාව පිළිබඳ ස්ක්‍රිප්ස් ආයතනය මගින් නිකුත් කර ඇති දත්ත අනුව ගත වූ මාර්තු මාසයේ වායුගෝලයේ පැවති කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය වූ මිලියනයකට කොටස් 417.14ක පමණ අගය නව වාර්තාවකි. මීට පෙර කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණයේ මාසිකව දැකිය හැකි වූ උපරිම අගය ලෙස සඳහන් වන්නේ 2020 මැයි මාසයේ දී වාර්තා වූ මිලියනයකට කොටස් 417.10ක අගයයි.

එසේම මාසිකව කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණ නිකුත් කරන බි්‍රතාන්‍ය කාලගුණ කාර්යාලය (ඵැඑ ධසෛජැ) පෙන්වා දෙන ආකාරයට 2021 වර්ෂයේ උපරිම අගය මිලියනයකට කොටස් 419.5ක් පමණ තරම් විය හැකිය.

වායුගෝලයේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය වර්ෂය පුරා සුළු වශයෙන් වෙනස් වෙයි. ලෝකයේ උතුරු අර්ධගෝලයේ වසන්ත හා ග්‍රීෂ්ම ඍතු පවත්නා කාලයේ දී ශාක මගින් මේ වායුව අවශෝෂණය කරගැනීම ඉහළ යන බැවින් ඒ කාලයේ දී මේ වායුවේ සාන්ද්‍රණය අඩු වෙයි. එහෙත් ඉන්පසුව එළැඹෙන ශරත් හා ශීත ඍතුවල දී මේ වායුවේ සාන්ද්‍රණය ඉහළ යයි.

මේ අතර පසුගිය 2020 වර්ෂයේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුවේ වාර්ෂික සාමාන්‍ය සාන්ද්‍රණය මිලියනයකට කොටස් 413.94ක් වූ අතර, මේ වර්ෂයේ දී එහි සාමාන්‍යය මිලියනයකට කොටස් 416.3ක් පමණ වනු ඇතැයි අපේක්ෂිතය.

දිගුකාලීනව ගත් විට කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය අඛණ්ඩව ඉහළ යමින් තිබෙයි. මේ වර්ධනය වීමේ ප්‍රවණතාවය මානව ක්‍රියාකාරිත්වයේ ප්‍රතිඵලයක්ය යන්න මේ වන විට පැහැදිලි කරුණකි. ඒ සඳහා දායක වන් කටයුතු අතර මූලික වශයෙන් පොසිල ඉන්ධන දහනය කිරීම හා වන විනාශය ඇතුළත් වෙයි. මේ කරුණු සියල්ලෙන්ම පැහැදිලි වන්නේ අද වන විට ඇති වී තිබෙන තත්ත්වයයි. කාබන් ඩයොක්සයිඩ් හා වෙනත් හරිතාගා වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා සාධනීය වූ වැඩපිළිවෙලක් ලෝකයට අවශ්‍යව තිබෙයි.

කොවිඩ් නිසා වෙනසක් සිදුවීද

එමෙන්ම මේ ආකාරයෙන් කාබන් ඩයොකස්යිඩ් වායු විමෝචන ඉහළ යෑම සිදු වී ඇත්තේ කොවිඩ් වසංගතය හමුවේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචන අඩු වීමක් සිදු වූ තත්ත්වයක දී වීම ද විශේෂයකි.

2020 වර්ෂයේ දී ඇති වූ කොවිඩ්-19 තත්ත්වය නිසා ඒ වර්ෂය ඇතුළත ගෝලීය වශයෙන් විමෝචනය වූ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායු විමෝචන ප්‍රමාණය අඩු විය. ඒ ලෝකයේ ඇති වූ සීමාකිරීම් හා වසා දැමීම් නිසා ප්‍රවාහනය අවම වූ නිසාත් බොහෝ ආර්ථිකමය කටයුතු අඩු වූ නිසාත්ය. එහෙත් මෙසේ 2020 වර්ෂයේ දී ඇති වූ කාබන් විමෝචන අඩු වීම, සමස්තයක් ලෙස වායුගෝලයේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය අඩු කිරීමට සමත්ව නැත. මේ නිසා එම වායුවේ සාන්ද්‍රණය අඛණ්ඩව ඉහළ ගොස් ඇත. එමගින් පෙන්වා දෙන්නේ වඩා විශාල ප්‍රමාණයේ හා වඩා දිගු කාලයක් ක්‍රියාත්මක වන විමෝචන අඩු කිරීමක් අවශ්‍ය බව යැයි බ්‍රීතාන්‍ය කාලගුණ කාර්යාලය ද පෙන්වා දී තිබෙයි.

මේ වන විට පිළිගන්නා පරිදි අනාගතයේ දී ලෝකයේ බරපතළ දේශගුණ ප්‍රතිවිපාක ඇති නොවීමට නම් ලෝකයේ උෂ්ණත්ව වර්ධනය සෙල්සියස් අංශක 1.5කට සිමා කළ යුතුය. ඒ සඳහා 2050 වර්ෂය වන විට හෝ ඊට පෙර, වායුගෝලයට එක් වන ශුද්ධ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායු විමෝචන ප්‍රමාණය ශුන්‍ය බවට පත් කළ යුතුය. මේ සඳහා වායුගෝලයට නිකුත් වන විමෝචන අඩු කිරීමට මෙන්ම වායුගෝලයේ ඇති විමෝචන ඉවත් කිරීමට ද අවශ්‍ය පියවර කඩිනමින් ගත යුතුය.

දේශගුණ වෙනස් වීම ජීවීන්ට බලපාන ආකාරය පිළිබඳ මෑතකාලීන පර්යේෂණ

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2021.02.24, පි. 11 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2021/02/24/feature4.html

දේශගුණ වෙනස් වීම ලෝකයේ ඇති බරපතළම පාරිසරික ගැටලුව වන බවට කිසිදු සැකයක් නැත. ඒ ගැන කළ යුත්තේ කුමක්දැයි යන්න ගැන එකඟතාවයක් ඇතත්, ඒ සම්බන්ධ කටයුතු ක්‍රියාත්මක වන්නේ සෙමිනි. මේ වන විට ඉදිරිපත්ව ඇති එකම ගිවිසුම වන පැරිස් ගිවිසුම යටතේ ඒ ඒ රටවල් විසින් පොරොන්දු වී ඇති හරිතාගාර වායු විමෝචන සීමා කිරීම අනාගතයේ ඇති විය හැකි බරපතළ බලපෑම් වැළැක්වීමට තරම් ප්‍රමාණවත් නොවන බව දැන් පෙනේ. 

මේ තත්ත්වය එසේ පවත්නා අතර, මේ වන විටත් ලෝකයේ විවිධ ප්‍රදේශවල දේශගුණ වෙනස් වීමේ අහිතකර බලපෑම් දැකිය හැකිය. ඒ අතර වැඩි වශයෙන් සාකච්ඡාවට ලක් වන්නේ මිනිසුන්ට බලපාන්නා වූ කරුණු පිළිබඳවය. ස්වාභාවික පරිසරයට හා ජීවීන්ට ඇති වී තිබෙන බලපෑම් ගැන අවධානය යොමු වන්නේ අඩුවෙනි. මිනිසුන්ගේ කටයුතුවල ප්‍රතිඵලයක් වන දේශගුණ වෙනස් වීම නිසා ඊට කිසිසේත් වගකිවයුතු නැති වෙනත් ජීවී විශේෂවලට බලපෑමක් ඇති වීම කණගාටු දායකය. මෙම ලිපිය මෑත කාලයේ දී වාර්තා වී ඇති එවැනි සිදුවීම් කීපයක් පිළිබඳව සිදුකරන්නා වූ විවරණයකි. 

පක්ෂීන්ගේ ව්‍යාප්තියේ වෙනස් වීම

උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑමත් සමඟ පක්ෂීන් වාසය කරන අඩවියේ ව්‍යාප්තිය වෙනස්වන බව පෙන්වා දී තිබිණි. ඒ අනුව, වඩාත් ශීත ප්‍රදේශ කරා පක්ෂීන් ව්‍යාප්ත වීම සිදුවේ. නිදසුනක් ලෙස උතුරු අක්ෂාංශ දෙසට හෙවත් උත්තරධ්‍රැවය දෙසට මෙන්ම කඳුකර ප්‍රදේශවල උන්නතාංශ දෙසට ව්‍යාප්ත වීම සිදුවේ. මේ පිළිබඳව මෑත කාලීන අධ්‍යයනයකින් වැදගත් කරුණු රැසක් හෙළි වී ඇත.

රටවල් 48ක පක්ෂි නිරීක්ෂකයන් 120,000ක් පමණ දෙනාගෙන් ලබාගත් දත්ත යොදාගනිමින් සිදුකර ඇති මේ අධ්‍යයනයට අනුව යුරෝපයේ පක්ෂි ගහන සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂයකට සාමාන්‍යයෙන් කිලෝමීටරය බැගින් පසුගිය වසර තිහක පමණ කාලය තිස්සේ ක්‍රමයෙන් බැගින් උතුරු දෙසට ව්‍යාප්ත වී ඇත. 

යුරෝපීය අභිජනන පක්ෂි සිතියම (European Breeding Bird Atlas (Ebba 2) නමින් හැඳින්වෙන මෙය වසර හතරක් තිස්සේ සිදුකරන ලද ලෝකයේ විශාලතම මහජන විද්‍යා සමීක්ෂණය ලෙස සැලකේ. එහිදී කිලෝමීටර් මිලියන 11ක පමණ ප්‍රදේශයක පක්ෂි නිරීක්ෂණ වාර්තා ලබාගෙන ඇත. 1980 සිට රැස්කරන ලදුව 1997 දී මුලින්ම ප්‍රකාශයට පත් පක්ෂි නිරීක්ෂණවලට වඩා පක්ෂීන්ගේ අඩවිය කි‌ලෝමීටර් 28ක් පමණ උතරු දෙසට ව්‍යාප්ත වී ඇති බව පෙනෙයි. කෙසේ වෙතත් සියලු පක්ෂීන්ගේ අඩවියේ එක හා සමාන ව්‍යාප්තියක් දැකිය නොහැකිය. පක්ෂි විශේෂ අතරින් 35%කගේ පමණ අඩවිය ව්‍යාප්ත වී ඇතත්, තවත් පක්ෂි විශේෂ 25%කගේ පමණ අඩවිය අඩු වී තිබේ. අනෙක් පක්ෂි විශේෂවල එවැනි කැපී පෙනෙන වෙනසක් සිදු වී නොමැත. මෙසේ තම ව්‍යාප්තිය ඉහළ නංවාගෙන ඇත්තේ වනාන්තර පක්ෂීන් වන අතර, ගොවි බිම් ආශිතව වාසය කරන පක්ෂීන් වාසය කරන ප්‍රදේශය අඩු වී ඇති බව පැහැදිලිය.

නිදසුනක් ලෙස ගතහොත්, මීට පෙර මධ්‍යධරණී ප්‍රදේශවල හමු වූ ඇතැම් පක්ෂි විශේෂ අද වන විට එංගලන්තය, ප්‍රංශය හා නෙදර්ලන්තය වැනි රටවල හමුවේ. ඒ ආකාරයෙන් ව්‍යාප්ත වීමට හේතුව වී ඇත්තේ ශීත ඍතුව අතීතයේ පැවති තරම් අසීරු නොවීමයි. ඒ දේශගුණ වෙනස් වීම නිසා ඇති වූ තත්ත්වයකි. කෙසේ වෙතත් සමහර පක්ෂි විශේෂ මෙසේ ව්‍යාප්ත වීමට බලපා ඇති හේතු අතර, වැඩි ආරක්ෂාවක් ඇති වාසස්ථාන තිබීම හා නීති රීති දැඩි වීම ද තිබෙයි. 

පතනශීලී ශාකවල කලින් කොළ හැලේ

පතනශීලි ශාකවල සරත් ඍතුවේ දී සිදුවන කොළ හැලීයෑමේ ක්‍රියාවලිය අතීතයට වඩා කලින් සිදු වන බව අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දී තිබිණි. ඒ ලෝකය උණුසුම් වීම නිසාය. මෙතෙක් සාමාන්‍යයෙන් විශ්වාස කරන ලද්දේ උණුසුම ඉහළ යෑම නිසා සරත් ඍතුව ආරම්භ වීම පමා වන බවයි. එහෙත් මේ නව නිරීක්ෂණය එම අදහසට වඩා වෙනස් තත්ත්වයකි. සාමාන්‍යයෙන් වසන්ත ඍතුව කලින් එළැඹීම නිසා සෞම්‍ය කලාපීය රටවල දැකිය හැකි වගා සමය දීර්ඝ වන බව සත්‍යයකි. එහෙත් දැන් පෙනෙන පරිදි කොළ හැලෙන කාලය දින 3-6 අතර ගණනකින් ඉදිරියට පැමිණ තිබේ. 

1948-2015 අතර කාලයේ දී යුරෝපයේ ස්ථාන 3,800ක දැකිය හැකි ශාකවල පත්‍ර පතනය වීම් සම්බන්ධ නිරීක්ෂණ 430,000ක් පමණ යොදාගනිමින් හා පරිගණක ආකෘති යොදාගනිමින් තනාගත් දත්ත පද්ධතියක් භාවිතයෙන් මෙය සිදු කර ඇත. එහි දී පෙනීගොස් ඇත්තේ ඉහළ උෂ්ණත්වය හා දිවා කාලයේ දීර්ඝ බව පමණක් නොව, අදාළ ශාක මගින් එම ඍතුව ඇතුළත ගබඩා කර ඇති කාබන් ප්‍රමාණය ද ශාකවල පත්‍ර පතනය විය යුතු දිනය තීරණය කිරීමට හේතු වන බවයි. එය මිනිසෙකු බර ආහාරයක් ගැනීමෙන් පසුව තවත් ආහාර ගැනීමට නොහැකි තත්ත්වයකට සමාන බව මේ ගැන විස්තර කරමින් පෙන්වා දී ඇත. 

මේ තත්ත්වය වැදගත් වන්නේ ශාකවලින් සිදුකරනු ලබන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් අවශෝෂණය කරගැනීමේ කාර්යය දේශගුණ වෙනස් වීම පාලනය කිරීමට උපකාර වන බැවිනි. එහෙත් සරත් ඍතුව කලින් එළැඹී, ශාකවල පත්‍ර පතනය කලින් සිදුවීම නිසා ශාකවල කාබන් ඩයොක්සයිඩ් අවශෝෂණය කරගැනීමේ ක්‍රියාවලියෙන් අපේක්ෂිත ප්‍රතිඵලයේ අඩු වීමක් දැකිය හැකිය. එවිට ශාකවල තිර කරන කාබන් ප්‍රමාණයේ අඩු වීමක් සිදු වෙයි. මෙය ගෝලීය උණුසුම් වීම පමා කිරීම යම් පමණකින් අඩපණ කිරීමට ද හේතුවකි.

මේ ආකාරයෙන් අවශෝෂණය නොකරන කාබන් ප්‍රමාණය කෙතරම් ද යන්න ගණන් බලා නැතත් එය වසරකට කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ටොන් බිලියන එකකට වඩා අධික විය හැකි බව ද පෙන්වා දී තිබෙයි. එම අගය ජර්මනියේ සමස්ත විමෝචන ප්‍රමාණයට සමානය. 

මේ අධ්‍යයනය පළ වී තිබුනේ Science සඟරාවේ ය (මූලාශ්‍රය - Science, DOI: 10.1126/science.abd8911)

තල්මහට බලපෑම

තල්මහ විශේෂවලට දේශගුණ වෙනස් වීම බලපාන ආකාරය ගැන මෑත දී Global Change Biology සඟරාවේ ප්‍රකාශයට පත් අධ්‍යයන දෙකකින් කරුණු අනාවරණය වී ඇත.  

ඉන් පළමුවැන්න දකුණු සාගරයේ දැකිය හැකි බැලීන් තල්මහ කාණ්ඩයට අයත් විශේෂවල ගහන ඉදිරියේ දී අඩු විය හැකි බව මේ එක් අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දී ඇත. මේ අනුව නිල් තල්මහ, වරල් තල්මහ, මොල්ලි තල්මහ හා දකුණු තල්මහ යන සතුන්ගේ පැසිෆික් සාගර ගහනවල අඩුවීමක් මෙන්ම ඇතැම් විශේෂවල වඳවීම් ද 2100 වන විට අපේක්ෂා කළ හැකි බව එහි දැක්වේ. එයට හේතුව එම සතුන්ගේ ආහාර වන කුඩා ක්‍රස්ටේෂියාවන්ගේ ගහන අඩුවීම නිසාත්, එසේ අඩු වී තිබෙන ආහාර සඳහා තල්මහ විශේෂ අතර ඇති වන තරගය නිසාත්ය. මේ ගොදුරුවල අඩු වීම සඳහා හේතු වී ඇත්තේ දේශගුණ වෙනස් වීමය. (මූලාශ්‍රය - Global Change Biology, DOI: 10.1111/gcb.15466)

කැනඩාවේ ශාන්ත ලෝන්ස් බොක්ක ප්‍රදේශයේ වාසය කරන මොල්ලි තල්මහ (hump-backed whale) ගහනයේ පැටවුන් බිහි වීම  පසුගිය වසර පහළොවක පමණ කාලයේ දී අඩු වී ඇති බව දෙවැනි අධ්‍යයනයෙන් හෙළි වී ඇති කරුණයි. 2004-2018 අතර කාලයේ දී මේ සතුන් වාර්ෂිකව පැටවුන් දැමීමේ වේගය කැපී පෙනෙන ලෙස අඩුවී ඇත. මේ කාලය ඇතුළත නිරීක්ෂණය කළ ගැබ් ගැනීම් අතරින් 39%ක් පමණ ප්‍රමාණයකින් ජනිතයන් බිහි වී නැත. වාර්ෂික ගැබ්ගැනීම් වේගයේ සාමාන්‍ය අගය 37%ක් පමණ වුවද, වාර්ෂික පැටවුන් ඇතිවීමේ වේගයේ සාමාන්‍යය 23%ක් පමණ වී ඇත. මේ සඳහා බලපාන්නේ ගැබ් කාලය තුළ හා ඉන්පසු කාලයේ දී අවශ්‍ය ශක්තිය ලබාගැනීමට නොහැකි වීම බව අනුමාන කෙරෙයි. 

මෙසේ අවශ්‍ය තරම් ශක්තිය අහිමි වීමට බලපා ඇත්තේ දේශගුණ වෙනස් වීම නිසා ඉහළ ගොස් ඇති උෂ්ණත්වය හා මුහුදු මට්ටම ඉහළ යෑම නිසා ඇති වී තිබෙන තත්ත්වයයි. මේ අනුව, තල්මහගේ ප්‍රධාන ආහාරය වන හුරුල්ලන් වැනි මසුන්ගේ අඩු වීමක් දැකිය හැකිය. මෙම තල්මහ ද අයත්වන බැලීන් තල්මහ කාණ්ඩයට අයත් තල්මහ විශේෂ ‌දේශගුණ වෙනස් වීමට යම් පමණකින් හෝ ඔරොත්තු දෙන බව මීට පෙර විශ්වාස කරන ලදි. එයට හේතුවන්නේ සංක්‍රමණය රටාවෙනස් කරගැනීම හා එයින් පසුව ගොදුරු වෙනස්කර ගැනීම මගිනි. එසේ සංක්‍රමණ රටා වෙනස්කරගත් තල්මහ වාර්තා වී තිබේ. එහෙත් මේ අධ්‍යයනයට අනුව මොල්ලි තල්මහ සම්බන්ධයෙන් නම් පෙනෙන්නේ එය සීමිත ඔරොත්තු දීමක් පමණක් සිදුවන බවයි. (මූලාශ්‍රය - Global Change Biology, DOI: 10.1111/gcb.14573)

දේශගුණ සටනට ඇමෙරිකාව යළි එක් වෙයි ද?

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2020.12.02, පි. 5 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2020/12/02/feature1.html


පසුගිය නොවැම්බර් මස මුල වන විට ලෝකයේ අවධානය යොමු වී තිබුණේ ඇමරිකාව වෙතය. ඒ මෙවර ඇමරිකාවේ ජනාධිපතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කරන්නේ කවුද යන්න නිසාය. වඩාත් ජාතිකවාදී දේශපාලනයක යෙදුණු ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් ජයගනු ඇති ද, නැතහොත් වඩා ලිබරල් හා ජාත්‍යන්තරවාදී අදහස් ඇති ජෝ බයිඩන් ජයගනු ඇති ද යන්න අපැහැදිලි වූ නිසාය. දින ගණනාවක් ඇදීගිය අවිනිශ්චිත තත්ත්වය අවසානයේ අවසානයේ ජෝ බයිඩන් ජයග්‍රහණය කර ඇති බව පැහැදිලිය. ඒ පිළිබඳ අවසන් ඡන්ද මණ්ඩල විමසීම පවත්වන්නේ දෙසැම්බර් මස මැද දීය. එහෙත් මේ සිදුවීම් අතර පරිසරය සම්බන්ධව වැදගත් සිදුවීමක් ද සිදුවිය. ඒ නොවැම්බර් 4 වැනි දා ඇමරිකාවට ඇමරිකාව පැරිස් දේශගුණ ගිවිසුමෙන් නිල වශයෙන් ඉවත් වීමයි.

දේශගුණ වෙනස් වීම සම්බන්ධව මේ වන විට ලෝකය හමුවේ ඇති එකම ගිවිසුම්ගත වැඩපිළිවෙල වන්නේ පැරිස් ගිවිසුමයි. 2100 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය ඉහළ යන ප්‍රමාණය, පූර්ව කාර්මික අවධියේ පැවති උෂ්ණත්වයට වඩා සෙල්සියස් අංශක දෙකක උපරිමයකට සීමා කිරීමට හා එම අගය අංශක 1.5 සීමාවේ තබාගැනීමට උත්සාහ කිරීමත් මේ ගැවසුමේ අරමුණු වෙයි. 2015 වර්ෂයේ ඇති කරගන්නා ලද් එය මූලික වශයෙන්ම ස්වේච්ඡාවෙන් සිදුකරන කටයුතු හා සම්බන්ධ ගිවිසුමක් වන ඊට අනුව ඒ ඒ රටවල් තම රටවල හරිතාගාර වායු විමෝචන අඩු කිරීම සඳහා ගන්නා ක්‍රියාමාර්ග සඳහන් කර ඇත. ඒවා මේ වන විට සංශෝධනය කෙරෙමින් ද තිබෙයි. විද්‍යාඥයින් විසින් පෙන්වා දී ඇති පරිදි මේ පොරොන්දුවල දී ඇති ඉලක්ක අත්පත් කරගත්තද ලෝකයේ උෂ්ණත්වය පැරිස් ගිවිසුමෙන් අපේක්ෂිත සීමාව ඉක්මවා ඉහළ යා හැකිය. ඒ අනුව බරපතළ දේශගුණ වෙනස් වීමක් අපට අපේක්ෂා කළ හැකිය.

ඇමරිකාව ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීම

මෙවැනි තත්ත්වයක් තිබිය දී 2016 දී ඇමරිකාවේ ජනාධිපති වූ ට්‍රම්ප් සිය මැතිවරණ පොරොන්දු සනාථ කරමින් 2017 ජුනි මාසයේදී ඇමරිකාව පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉවත් වන බව කීවේය. එහෙත් ඒ සඳහා ද අනුගමනය කළ යුතු ක්‍රියාපටිපාටිය නිසා එය පමා විය. ගිවිසුම 2015 දෙසැම්බර් මාසයේදී අනුමත කරන ලද නමුත් එය බලාත්මක බවට පත්වූයේ 2016 නොවැම්බර් මස 4 දාය. ඒ ලෝකයේ හරිතාගාර වායු විමෝචනවලින් 55%ක් සඳහා වගකිව යුතු රටවල් 55ක් එය අපරානුමත කිරීමෙන් පසුවය.

යම් රටකට තමන් ගිවිසුමෙන් ඉවත් වන බව දැන්වීම සඳහා ගිවිසුම බලාත්මක තත්ත්වයට පත්වන දිනයේ සිට වසර තුනක කාලයක් බලා සිටීමට සිදුවේ. ඉන් පසුව ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීම සඳහා ද තවත් වසරක් පමණ කාලයක් ගිවිසුමේ රැඳී සිටීමට සිදුවේ. ගිවිසුම බලාත්මක වූ දින සිට වසර තුනක් ගත වූ 2019 නොවැමබර් මස 4 වන දා ඇමරිකාව පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉවත් වන බව දැනුම් දීම ක්‍රියාත්මක විය. එැතැන් සිට වසරක් ගත වූ 2020 නොවැම්බර් 4 දා ඇමරිකා එක්සත් ජනපද නිලවශයෙන් පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉවත් වූ පළමු රට විය.

ඇමරිකාව කොයිබටද?

ට්‍රම්ප් පරදවා බයිඩන් ජයගැනීමෙන් පසුව දැන් ඇත්තේ අමරිකාව කොතැනට ද යන්න දැනගැනීමය. ලබන ජනවාරියේ ජනාධිපති ධූරයේ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට නියමිත ජෝ බයිඩන් පවසා තිබුනේ පැරිස් ගිවිසුමට යළිත් එක්වන බවයි. ඒ නීති රීති අනුව ඒ සඳහා මාසයක කාලයකට පෙර දැනුම්දීම ප්‍රමාණවත්ය. ජො බයිඩන් කටයුතු කරන ආකාරය ඉදිරියේදී බලා ගැනීමට හැකිය.

බයිඩන් සිය ජනාධිපතිවරණ සමයේ ඉදිරිපත් කළ දේශගුණ පැකේජය ඇමරිකානු ජනාධිපතිරවයෙකුගේ හොඳම බලාපොරොත්තු සහගත දේශපාලන පැකේජය ලෙස දක්වා ඇත. එය ක්‍රියාත්මක කළහාත් වඩාත්ම ප්‍රගතිශීලී දේශගුණ උපායමාර්ගය විය හැකි බව විචාරකයන්ගේ මතයයි. එහෙත් යළිත් ඇමරිකාව දේශගුණ සටනය එක් කිරීමට ජෝ බයිඩන් ඉදිරියේ ඇති මාර්ගය දුෂ්කර එකක් විය හැකි බව සමහරුන් විසින් පෙන්වා දී තිබෙයි. විශේෂයෙන් ඇති වූ පසුබෑම මෙන්ම, ආර්ථික කරුණු ද ඊට බලපායි.

ඇතැම් විශ්ලේෂකයන්ට අනුව බයිඩන්ගේ මුළු පළමු පාලනකාලයම ගත වනු ඇත්තේ පසුගිය කාලයේදී ඇති වූ වෙනස්කම් යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට විය හැකිය. පැරිස් ගිවිසුම සම්බන්ධ වෙනත් පාර්ශ්ව මේ වන විට ඔවුන් ලබා දී ඇති ජාතික වශයෙන් නිර්ණය කරන ලද දායකත්ව (NDC) යළි පුනරීක්ෂණය කරමින් සංශෝධනය කරමින් සිටියි. ඒ අදාළ රටවල ශුද්ධ කාබන් විමෝචන ශුන්‍ය වූ තත්ත්වය උදාකරකැනීම පිළිබඳ ඉලක්ක ද ඇතුළත්වය. සමහර රටවල් මේ වන විට ඒ සඳහා දින නියම කරගෙන තිබේ. යුරෝපා මහාද්වීපය ඒ සඳහා දින 2050 වර්ෂය ද, චීනය ඒ සඳහා 2060 ලෙස ද දින නියම කර තිබෙයි. ජපානය ද 2050 සඳහා දින නියම කරගෙන තිබේ. (රටක් සම්බන්ධව නම්, ශුද්ධ කාබන් ශුන්‍ය තත්ත්වය යනු එරට විමෝචනය වන කාබන් විමෝචන හා සමාන කාබන් විමෝචන ප්‍රමාණයක් ඉවත් කිරීමයි. ඒ අනුව ඒ රටෙන් ලෝකයේ වායුගෝලයට කාබන් විමෝචන එක් නොවේ.)

2016 දී ඇමරිකාව පැරිස් ගිවිසුම හා එක් වූ අවස්ථාවේදී ඔවුන්ගේ ප්‍රකාශිත ඉලක්කය වූයේ 2025 වර්ෂය වන විට එරට විමෝචන ප්‍රමාණය 2005 මට්ටමෙන් 26-28%ක් අතර ප්‍රමාණයකින් අඩු කිරීමයි. එහෙත් ට්‍රම්ප් පාලනය යටතේ මේ බලක්කට ආපසු හරවා යැවූවා පමණක් නොව බොහෝ රාජ්‍ය වෙබ් අඩවිවලින් මේ ඉලක්කය ඉවත් කිරීමට ද කටයුතු කරන ලදි.

බයිඩන්ගේ සැලසුම්

බයිඩන් ද පවසා ඇත්තේ පොසිල ඉන්ධනවලින් ඈත්වීමේ දී ස්වාභාවික වායු භාවිත කරන බවයි. බයිඩන්ගේ ඉලක්ක අනුව එරට විදුලි සැපයුම 2035 වන විට කාබන් විමෝචනවලින් තොර පිරිසිදු බලශක්ති සැපයුමක් වනු ඇත. එසේම, ශුද්ධ කාබන් ශුන්‍ය රටක් වීමේ ඉලක්කය ද 2050 වර්ෂයයි.

ඔහුගේ සැලසුම් අතර රටේ ගොඩනැගිලි මිලියන හතරක බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ නැංවීමෙන් විමෝචන අඩු කිරීම ද වෙයි. ඒ සඳහා අපේක්ෂිත වියදම ඩොලර් ට්‍රිලියන දෙකක් පමණය. එසේම ප්‍රවාහනය හා විදුලිබලයෙන් ධාවනය වන රථ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධව ද වියදම් කිරීමට ද ඔහු අපේක්ෂා කරයි. මේ හරහා රැකියා උත්පාදනය ද ඔහුගේ අපේක්ෂාවකි. එය ආර්ථිකයට වැදගත් වනු ඇත්තේ පශ්චාත්-COVID-19 තත්ත්වය හමුවේ ලෝකය මුහුණ දී ඇති තත්ත්වය නිසාය.

මෙවැනි පසුබිමක දී බයිඩන් විසින් ජෝන් කෙරී සිය විශේෂ දේශගුණ නියෝජිතයා ලෙස පත් කිරීම ද වැදගත් සිදුවීමකි. ඔබාමාගේ පාලන කාලයේ එරට රාජ්‍ය ලේකම් තනතුර දරා ඇති කෙරී වඩාත් ප්‍රකටව ඇත්තේ දේශගුණ වෙනස්වීම සම්බන්ධ ක්‍රියකාරිකයෙකු ලෙසය. පැරිස් ගිවිසුම සම්බන්ධ සාකච්ඡාවලදී ඇමරිකාව සම්බන්ධයෙන් වැදගත් මෙහෙයක් ඉටු කර ඇත්තෙකි.

කෙසේ වෙතත්, බයිඩන් ගන්නා තීරණවලට එරට සෙනෙට් සභාව අභියෝගයක් වනු ඇතැයි සිතිය හැකිය. මෙවරද පත්ව ඇත්තේ දේශගුණ වෙනස් වීම සම්බන්ධව බෙහෙවින් බෙදී පවත්නා සෙනෙට් සභාවකි. එහි බලය කාට හිමිවන්නේද යන්න තවමත් කිව නොහැකිය. ඇමරිකාව කියොටෝ සන්ධානයට අත්සන් තැබුව ද ඇමරිකානු ජනාධිපති බිල් ක්ලින්ටන්ට ඒ සඳහා සෙනෙට් සභාවේ අනුමැතිය ලබාගත නොහැකි විය. සෙනෙට් සභාවේ අනුමැතිය නොමැතිව ඔබාමා ගිවිසුමට අත්සන් තැබීම ද ගැටලුවක් වු අතර, ඔහුට සිය පාලනකාලයේදී පැරිස් ගිවිසුමට සෙනෙට් සභාවෙන් අනුමැතිය ගෙන අපරානුමත කරගැනීමට නොහැකි විය.

ඇමරිකාව වැදගත් ද?

ඇමරිකානු දේශපාලනය මෙන්ම ඇමරිකාවේ දේශගුණ වෙනස් වීම හා සම්බන්ධ ක්‍රියාකාරිත්වය ද ලෝක පරිසරයට වැදගත්ය.

1997 දී අත්සන් කළ කියෝටෝ සන්ධානය බලාත්මක වීම සඳහා අවශ්‍ය වූ විමෝචනවලින් 55%ක් නිකුත් කරන රටවල් ප්‍රමාණය ලබාගෙන එය බලාත්මක තත්ත්වයට පත් කරගත හැකි 2005 වර්ෂයේ දී ය. එහෙත් ඒ වන විට එය ප්‍රමාණවත් නොවන බව පෙනී ගොස් තිබිණි. දියුණුවන රටවලට පමණක් වගකීම පැවරුණු මේ සන්ධානයට එකඟ වීමට ඇමරිකාව අකමැති වූ අතර දිගින් දිගටම පෙන්වා දුන්නේ ලෝකයේ සියලු රටවලට වගකීම පැවරෙන ගිවිසුමක් අවශ්‍ය බවය. ඊට තවත් රටවල සහාය ලැබිණි. එසේ ලෝකයේ සියලු රටවලට හරිතාගාර විමෝචන සම්බන්ධ වගකීමක් පැවරෙන ගිවිසුම වූයේ පැරිස් ගිවිසුමයි. බැරැක් ඔබාමා ඊට එකඟ වුවද ඉන් පසු බලයට පැමිණි ට්‍රම්ප් එයින් ද බැහැර විය.

2018 සංඛ්‍යාලේඛන අනුව අද වන විට ඇමරිකාවේ හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය ලෝකයේ දෙවැනි තැන ගනියි. එය ලෝකයේ මුළු හරිතාගාර වායු විමෝචන අතරින් 15%ක් පමණ වේ. එවැනි තත්ත්වයකදී ලෝකයේ ප්‍රධාන විමෝචකයෙන් ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීම ගැටලුවක් බව අමුතුවෙන් කිවයුතු නොවේ. මේ වන විට යුරෝපයේ ඇතැම් අන්ත දක්ෂිණාංශික පක්ෂවල දැකිය හැකි දේශගුණ විරෝධී හා සංශයවාදී ප්‍රතිපත්තිවලට ද ඇමරිකාව පසුගිය කාලයේ දැක්වූ ක්‍රියාකාරකම් හේතු විය.

අනෙක් අතට ඓතිහාසික වශයෙන් ලෝකයේ වැඩිම කාබන් විමෝචන ප්‍රමාණයක් නිකුත් කර ඇති රට ලෙස ඇමරිකාව හැඳින්විය හැකිය. අද වන විට ඒක පුද්ගල විමෝචන ප්‍රමාණය ගත් විට ලෝකයේ සිව්වන තැන පසුවන්නේද ඔවුන්ය. එය ටොන් 16.56ක් පමණ වේ. මේ නිසා අද ලෝකය හමුවේ ඇති බරපතළ අර්බුදයට විසඳුම් සෙවීමේදී ඇමරිකාව සතු වගකීම සුළු කොට තැකිය නොහැකිය. ඇමරිකාවේ කටයුතු ඇමරිකාවට පමණක් බලපාන්නේ යැයි සිතීම නිවැරදි නැත. ඇමරිකාව දේශගුණ විසඳුමක් සඳහා සම්බන්ධ කරගැනීම වැදගත් වන්නේ මේ නිසාය.

මේ වසරේ ස්වාභාවික ආපදාත් වාර්තාගත ලෙස ඉහළ ගිහින් !

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2020.10.28, පි. 8 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2020/10/28/feature3.html


2020 වර්ෂය යනු සමස්ත ලෝකයටම එකසේ ගැටලු සහගත වර්ෂයකි. මේ වර්ෂයේ ලෝකය මුහුණ දී ඇති ප්‍රධානතම ගැටලුව වන්නේ නව්‍ය කොරෝනා හෙවත් COVID-19 වසංගතය බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැත. තවමත් පාලනය කරගත නොහැකි මේ වසංගතය නිසා ලෝක ආර්ථික ආර්ථික වර්ධනය බෙහෙවින් පහළ වැටී ඇත. මේ වර්ෂයේ ලෝකයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදනය 5.2%ක් පමණ ප්‍රමාණයකින් පහළ යා හැකි බව පසුගිය ජුනි මාසයේදී ප්‍රකාශයට පත් ලෝක බැංකු වාර්තාවක පුරෝකථනය කර තිබිණි. ඔක්තෝබර් මාසය වන විට අන්තර්ජාතික මූල්‍ය අරමුදල පවසා ඇත්තේ මේ වසරේ දළ දේශීය නිෂ්පාදනය 4.4%කින් අඩු වනු ඇති බවයි. කුමන ආකාරයකින් ගත්තද, මෙය දශක ගණනාවක් තුළ ඇති වූ බරපතළම ආර්ථික බිඳවැටීමය. ඒ ඒ රටවල ආර්ථික වර්ධනයේ අඩුවීම එකිනෙකට වෙනස්ය. ආර්ථිකයේ වර්ධනයක් දැකිය හැක්කේ චීනය වැනි රටවල් කිහිපයක පමණකි. අනෙක් අතට බොහෝ රටවලට මේ තත්ත්වයට මුහුණ දීමට හැකියාවක් තිබේද යන්න ද ගැටලුවකි.

මේ තත්ත්වය තවත් බරපතළ කරමින් මේ වර්ෂයේ ඇති වන ස්වාභාවික ආපදා ප්‍රමාණයෙන්ම මෙන්ම හානිය අතින් ද වාර්තාගත මට්ටමකට ළඟා වෙමින් ඇත. නිදසුනක් ලෙස මේ වර්ෂයේ මුල් මාස හය ඇතුළත ලෝකයේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් වාර්තා වූ ස්වාභාවික ආපදා ප්‍රමාණය 207ක් පමණ වන බව ජුලි මාසයේදී වාර්තා විය. එම ආපදා ගණන 2019 වර්ෂයේ මුල් මාස හය ඇතුළත වාර්තා වූ ආපදා ගණන වූ 163ට වඩා 27%කින් පමණ ඉහළය. එමෙන්ම මේ වර්ෂයේ ආපදා ප්‍රමාණය 21වන සියවසේ 2000-2019 දක්වා වූ කාලයේ මුල් මාස හයක කාලය ඇතුළත දී වාර්තා වූ ආපදා ගණනේ සාමාන්‍යය වූ 185ට වඩා ඉහළය. පසුගිය සැප්තැම්බර් මාසය අග වන විට මේ වර්ෂය තුළ දී ඇති වූ ස්වාභාවික ආපදා ගණන 361ක් දක්වා ඉහළ ගොස් තිබිණි.

එමෙන්ම මේ මාස හයක කාලය ඇතුළත ඇති වූ ස්වාභාවික ආපදා නිසා සිදු වූ දේපොළ හානිය වෙනත් වසරවල තරමටම ඉහළ වීමයි. එය ඩොලර් බිලියන 75ක් පමණ වන බව පසුගිය ජුලි මාසයේ ප්‍රකාශයට පත් වූ වාර්තාවක සඳහන් වෙයි. මේ අගය වෙනස් වූවද, 1980-2019 අතර කාලයේදී සිදු වූ ස්වාභාවික ආපදාවල වාර්ෂික හානියේ සාමාන්‍ය අගය ඩොලර් බිලියන 78ක් වීම නිසා මේ වර්ෂයේ ආපදාවල හානිය වාර්තාගත මට්ටමකට පැමිණිය හැකි බව දක්වා තිබෙයි.

මේ අතර ලෝකයේ සිදුවන ස්වාභාවික ආපදා අතරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් කාලගුණය හා සම්බන්ධ ආපදා වීම විශේෂය. මේ වර්ෂයේ මුල් භාගයේ ඇති වූ ආපදා අතරින් 191ක් හෙවත් 92% තරම් ආපදා කාලගුණය සම්බන්ධ ඒවා විය. ඒ අතර, සුළි කුණාටු, ගංවතුර, නියඟය, ආන්තික කාලගුණ තත්ත්ව වැනි ආපදා ඇතුළත් වෙයි.

මේ වර්ෂයේ දී ඉහළ ගිය ආපදා

මේ වර්ෂයේ ඇති වූ අපදා අතර කැපී පෙනෙන ආපදා වන්නේ නිවර්තන සුළි කුණාටු හා ලැව් ගිනි ආදියයි. නිවර්තන සුළිකුණාටු ඇති වීම පසුගිය කාලයේ දැකිය හැකි වූ අතර ඒ නිසා සිදුව ඇති හානිය වඩාත් දැකිය හැක්කේ වෙරළබඩ කලාපයේය. ඇමරිකාවට විශාල ලෙසින් බලපාන අත්ලාන්තික් කුණාටු සමය තවමත් ක්‍රියාත්මකය. එය අවසන් වන්නට නියමිතව ඇත්තේ නොවැම්බර් මාසය අවසානයේය. එහෙත් මේ වන විට කුණාටු 27ක් ඇති වී ඇති අතර, එය 2005 ඇති වූ කුණාටු ගණන හා සමාන වේ. මේ වර්ෂයේ කුණාටු සමයේදී තවත් එක් කුණාටුවක් ඇති වුවහොත් නම් කරන ලද කුණාටු ගණනට හිමි වාර්තාව 2020 වර්ෂයේ කුණාටු සමයේ සිදුවනු ඇත. මේ අතර සැඩකුණාටු (hurricane)10ක් හා දැඩි සැඩ කුණාටු (major hurricane) ගණයට වැටෙන කුණාටු 4ක් තිබෙයි. (කුණාටු නම් කරනු ලබන්නේ නිවර්තන කුණාටුවක ශක්තිය ලබා ගන්නා කුණාටුවක තත්ත්වයකට පැමිණි විටය. එනම් පැයට සැතපුම් 39-73 අතර ප්‍රමාණයකට පැමිණි විටය.) මේ කුණාටු නිසා ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 27ක පමණ හානියක් සිදු වී තිබෙයි.

එසේම නිවර්තන සුළි කුණාටු නිසා ඇති වූ ආර්ථික හානිය 2000-2019 අතර කාලයේ ඇති වු හානියට වඩා 270%ක් පමණ ඉහළ බව තවත් වාර්තාවක සඳහන් වෙයි. බෙංගාල බොක්කේ ඇති වූ වාර්තාගත කුණාටු අතරින් ප්‍රබලම කුණාටුවක් සේ සැලකෙන, පසුගිය මැයි මාසයේ ඇති වූ අම්පන් කුණාටුව නිසා ඩොලර් බිලියන 13.6ක පමණ ආර්ථික හානියක් ඇති වූ බව ගණන් බලා ඇත. එය ඉන්දීය සාගරයේ උතුරුදිග ප්‍රදේශයට වැඩිම ආර්ථික හානියක් සිදු කළ සුළි කුණාටුව සේ සැලකෙයි. මෙය ඉන්දියාවේ නැගෙනහිර ප්‍රදේශයට හා බංගලාදේශයට බරපතළ හානි සිදුකර ඇත (මෙහි බලපෑම නිසා ඇති වූ වර්ෂාව ලංකාවේ ගංවතුර හා නායයෑම් ඇති කිරීමට සමත් විය). ඇමරිකාවේ ඇති වූ කුණාටුවලින් සිදු වූ ආර්ථික හානියට වඩා වැඩි විනාශයක් ඉන්දියාවේ හා චීනයේ ඇති වූ කුණාටු නිසා සිදු වී තිබෙයි.

මේ අතර ඇමරිකානු ඇති වූ ලැව් ගිනි නිසා ද බරපතළ තත්ත්වයක් ඇති විය. කැලිෆෝනියා ප්‍රාන්තයේ මේ වර්ෂයේ ලැව් ගිනි නිසා විනාශ වී ඇති වනාන්තර ප්‍රමාණය අක්කර මිලියන 4කට අධිකය. මීට ඉහත වාර්තා වී තිබූ වැඩිම ලැව් ගිනි වනාන්තර ගිනි නිසා විනාශ වූ වනාන්තර ප්‍රමාණය අක්කර මිලියන 2ක් පමණය. මෙවර විනාශයට පත් වනාන්තර ප්‍රමාණය එමෙන් දෙගුණයක් පමණ වෙයි.

ආපදා හානිය ඉහළ නංවන මානව කටයුතු

විවිධ ස්වාභාවික ආපදා නිසා සිදුවන හානියේ තරම ඉහළ යෑම සඳහා මානව කටයුතු ද බෙහෙවින් බලපායි. ආපදා අවදානම සහිත ප්‍රදේශවල මිනිස් ජනාවාස දුලභ වීම නිසා ආපදා නිසා සිදුවන හානිය ඉහළ යෑම සඳහා එක් හේතුවකි. නිදසුනක් ලෙස ගතහොත්, කුණාටුවලට ලක් වීමේ අවදානම සහිත වෙරළ තීරවල ජනාවාස වර්ධනය වීම නිසා කුණාටු වැනි ආපදාවලින් සිදුවන දේපොළ මෙන්ම ජීවිත හානිය ද ඉහළ යයි. අවාසනාවකට මෙන් ලෝකයේ මෙවැනි ප්‍රදේශවල මානව ජනාවාස විශාල ලෙස පිහිටා තිබෙයි.

එසේම ලැව් ගිනි ඇතිවීමේ අවදානම වැඩි ප්‍රදේශවල පිහිටා ඇති මානව ජනාවාස වර්ධනය වීම නිසා ද දේපොළ හා ජීවිතවලට සිදුවන හානිය ද ඉහළ යයි. මේ තත්ත්වය මෑත කාලයේදී ඇමරිකාවේ සිදුව තිබේ. නාගරික ප්‍රදේශවලින් ඈත්ව ජනාවාස හා වනාන්තර අතර සීමාවේ පිහිටා ඇති ප්‍රදේශවල වාසය කිරීමට කැමැත්ත දක්වන පිරිස් ඉහළ ගොස් ඇත. එවැනි ජනාවාස තුන්ගුණයකින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබෙයි.

ආපදා සඳහා බලපාන තවත් මානව ක්‍රියාකාරකමක් ලෙස දේශගුණ වෙනස් වීම දැක්විය හැකිය. මානව කටයුතු නිසා ඉහළ ගිය හරිතාගාර වායු විමෝචනවල දායකත්වය නිසා ස්වාභාවික ආපදාවලට යම් බලපෑමක් සිදුවන්නේය යන්න මේ වන විට පුළුල් ලෙස පිළිගැනෙන කරුණකි. ලැව් ගිනි ඇති වීම සඳහා සුදුසු කාලගුණ තත්ත්ව ඇති වන වාර ගණන ඉහළ නැංවීමට මෙන්ම, එවැනි තත්ත්ව ඇති වන වාරගණන ඉහළ නංවීමටත් දේශගුණ වෙනස් වීම බලපායි. උණුසුම් කාලගුණයක් පැවතීම නිසා වියැළී යන තණ හා වෙනත් දහනය වන ජෛව ස්කන්ධය ලැව් ගිනි ඇති වීම සඳහා හේතු වෙයි. එසේම ඉහළ යන මුහුදු මට්ටම හා අධික වර්ෂාපතනය යනු කුණාටු අවස්ථාවල හා ඒ නිසා ඇති වන ගංවතුර ආපදා සඳහා බලපාන හේතුවකි. කුණාටුවල තීව්‍රතාවය ඉහළ නැංවීමට දේශගුණ වෙනස් වීම දායක වන බව ද පැහැදිලි කරුණකි.

ලෝකයේ අනාගතයට වඩා හොඳ කවුද?

ධනේෂ් විසුම්පෙරුම

විදුසර, 2020.10.21, පි. 10 (Vidusara)

http://www.vidusara.com/2020/10/21/feature5.html





ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජනාධිපතිවරණය 2020 නොවැම්බර් මාසයේ තුන්වැනි දින පැවැත්වීමට නියමිතය. වර්තමාන ජනාධිපති රිපබ්ලිකන් පාක්ෂික ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් හා ඩිමොක්‍රටික් පාක්ෂික අපේක්ෂක ජෝ බයිඩන් මෙවර එරට ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත්ව සිටින ප්‍රධාන අපේක්ෂකයෝ වෙති. ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් ජනාධිපතිවරණයට පැමිණෙන්නේ වසර හතරකට ආසන්න කාලයක් එරට පාලනය කළ නායකයා ලෙසය. එසේම ජෝ බයිඩන් වසර ගණනක දේශපාලන අත්දැකීම් ඇති හිටපු උප ජනාධිපතිවරයෙකි.

මේ අපේක්ෂකයන් දෙදෙනාගෙන් කෙනෙකු ඇමරිකාවේ ජනාධිපති ලෙස එරට ජනතාව විසින් තෝරාගනු ඇත. ඒ තීරණය සඳහා මූලිකව බලපානු ඇත්තේ එරට ආර්ථිකය, රැකියා උත්පාදනය හා සෙසු දේශපාලන පිළිවෙත්ය. එහෙත් මෙහි ඇති ගැටලුව වන්නේ ඇමරිකානු ජනතාව තෝරාගන්න ජනාධිපතිවරයා ලෝකයට, මෙන්ම ලෝකයේ අනාගතයට ද බලපෑම් කළ හැකි අයෙකු වීමය. ඇමරිකාවේ ජනාධිපතිවරයා අනුගමනය කරන පරිසර ප්‍රතිපත්තිය, විශේෂයෙන් ‌දේශගුණ වෙනස්වීම සම්බන්ධව අනුගමනය කරන ප්‍රතිපත්තිය අනාගතයේදී ලෝකයේ පරිසරයට මෙන්ම ජනතාවට ද බලපායි.

එබැවින් මේ අපේක්ෂකයින් දෙදෙනා දේශගුණ වෙනස් වීම සම්බන්ධයෙන් දක්වන ආකල්ප හා ඒ පිළිබඳ පිළිවෙත් සංසන්දනය කිරීම වැදගත් වන්නේ දේශගුණ වෙනස් වීම යනු නූතන ලෝකයේ බරපතළම පාරිසරික ගැටලුව වන නිසාය. 

ට්‍රම්ප් පිළිවෙත්

ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ පළමු පාලන සමය දේශගුණ වෙනස් වීම මෙන්ම, සමස්තයක් ලෙස පරිසරය පිළිබඳව ද සුභවාදී කාලයක් නොවීය. දේශගුණ වෙනස් වීම විශ්වාස නොකරන බව පවසූ ඔහු පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉවත්වීමට තීරණය කළේය. දේශගුණ වෙනස් වීම වැළැක්වීම සඳහා ක්‍රියාත්මක මෙම ගිවිසුම, ඒ සම්බන්ධව මෙතෙක් ඇතිකරගෙන තිබෙන වඩාත් අපේක්ෂා සහගත ජගත් ගිවිසුම වෙයි. ලෝකයේ මුල් පෙළේ හරිතාගාර වායු විමෝචකයෙකු මෙන්ම ඓතිහාසික විමෝචන සම්බන්ධවද වැදගත් රටක් වන ඇමරිකාව එම ගිවිසුමෙන් ඉවත්වීම ගැටලු සහගත එකකි. එම ඉවත්වීම ක්‍රියාත්මක වන්නේ මේ වර්ෂයේ නොවැම්බර් මාසයේ සිටය. එදා පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉවත්වෙමින් එම ගිවිසුම සම්බන්ධව නැවත සාකච්ඡා කළ යුතු බව ඔහු පැවසූ නමුත් මේ දක්වා ඒ සම්බන්ධව කිසිදු පියවරක් ඔහු විසින් ගෙන නැත.

අනෙක් අතට ට්‍රම්ප් විසින් අනුගමනය කළ බලශක්ති ප්‍රතිපත්තියද දේශගුණ වෙනස් වීමට හිතකර එකක් නොවේ. එයින් කාබන් විමෝචන අධික බලශක්ති නිෂ්පාදනයට අවශ්‍ය අවස්ථා ඉහළ නංවා ඇත. ආරක්ෂිත ප්‍රදේශවල තෙල් හා ගෑස් නිධි ලබාගැනීම සඳහා කැනීම් කිරීමට ඉඩ දීම එවැන්නකි. ගෑස් හා තෙල් ලබා ගැනීම සඳහා අධි පීඩන ජල ප්‍රවාහ යොදාගනිමින් ක්‍රියාත්මක කළ ෆ්‍රැකින් ක්‍රමය (fracking) නිසා ඇමරිකාව පසුගිය වර්ෂයේදී කෙටි කාලයකට ලෝකයේ ඉහළම තෙල් අපනයනය කරන රට බවට පත්විය. 

ට්‍රම්ප් නැවතත් ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසුව පොසිල ඉන්ධන සඳහා තවදුරටත් රාජ්‍ය සහයෝගය, බලපත් හා සහන ආදිය ලැබෙනු ඇති බව අනුමාන කෙරෙයි. එය ලෝකයේ හරිතාගාර වායු විමෝචන ඉහළ දැමීමට උපකාර වනු ඇත. ඇමරිකාව සිය විමෝචන අඩු කිරීමට හෝ සීමා කිරීමට කිසිදු පියවරක් නොගන්නා තත්ත්වයක් තුළ එසේ වුවහොත් ඇති විය හැක්කේ කෙබඳු තත්ත්වයක්ද? 

වඩා යහපත් තත්ත්වයක් එළැඹෙන තුරු තවත් වසර හතරක් බලා සිටීමට සිදුවිය හැකි බව හා එවිට දේශගුණ වෙනස් වීම වඩාත් බරපතළ විය හැකි බව කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ මහාචාර්ය මයිකල් ජෙරාඩ් පවසයි. එසේ වුවහොත් පැරිස් ගිවිසුමෙන් අපේක්ෂිත සෙල්සියස් අංශක දෙකේ ඉලක්කය තුළ රැඳීම අපහසු විය හැකිය. ට්‍රම්ප් බලයේ සිටි කාලයේදී වෙනත් කිසිදු රටක් ඍජුව ආක්‍රමණය නොකළ බව ඇත්තක් විය හැකිය. එහෙත් දේශගුණ වෙනස් වීම උග්‍ර වීමට ඉඩදීමෙන් ඔහු ලෝකයේ පරිසරයද, බොහෝ රටවල විවිධ ප්‍රදේශ ද දැඩි අවදානමකට දමා ඇත. ඒ අතර වැඩි වශයෙන් ඇත්තේ දුප්පත් හා දියුණු වන රටවල් හා දූපත් රාජ්‍යයන්ය.
පසුගිය වසර තුනක පමණ කාලයේදී ට්‍රම්ප් පාලනය විසින් ආපසු හරවන ලද පාරිසරික නීති රීති ගණන 160ක් පමණ වන බව නිව්යෝකිහි කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ පර්යේෂකයන් විසින් පෙන්වා දී තිබෙයි. විවිධ අංශවලට අදාළ ඒ නීතිරීති මොනවාද මොනවාද යන්න https://climate.law.columbia.edu/climate-deregulation-tracker වෙබ් අඩවියෙන් බලා ගත හැකිය. 

දේශගුණ වෙනස් වීම විශ්වාස නොකළ ට්‍රම්ප් එරට රජයේ ආයතන සමහරක විද්‍යාත්මක කටයුතුවලය ඍජු හා වක්‍ර සීමා පැන වූ බව එකල වාර්තා විය. මේ තත්ත්වය ගැන එරට පරිසර ආරක්ෂන ඒජන්සියේ හිටපු ප්‍රධානී ගීනා මැකාති පවසා ඇත්තේ ජනතාව දැනටමත් දකින, දැනෙන හා රසවිඳින දේ ඔවුන් ඉදිරිපිට සිදුනොවන බව පැවසීමට වර්තමාන පාලනය උත්සාහ ගෙන ඇති බවයි.
මේ අනුව ට්‍රම්ප් නැවතත් ජනාධිපති බවට‌ පත්වුවහොත් ලෝකයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම පාලනය කිරීමට නොහැකි වනු ඇති බව විද්‍යාඥයින් රැසක් පවසති.

ජෝ බයිඩ්න් ප්‍රතිපත්ති

ජෝ බයිඩ්න් අතීතයේ සිටම පරිසර හිතවාදී ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ප්‍රකට වූවෙකි. සෙනෙට් සභිකයෙකු ලෙස 1986 දී දේශගුණ ආරක්ෂණ පනතක් යෝජනා කළේය. එසේම පසුකලක ඔබාමාගේ දේශගුණ හිතවාදී පිළිවෙත්වලට ඔහුගේ සහාය පළ විය (පැරිස් ගිවිසුම සම්බන්ධ ඔහුගේ දායකත්වය නම් අතිශයෝක්තියෙන් හුවා දක්වා ඇති බව මාධ්‍ය වාර්තාවල සඳහන් වේ.)

ජෝ බයිඩ්න්ගේ දේශගුණ සැලසුම මීට වඩා වෙනස් එකකි. මේ වන විට ප්‍රකාශිත ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය අනුව 2035 වර්ෂය වන විට ඇමරිකාවේ බලශක්ති අංශය කාබන් විමෝචනවලින් තොර පිරිසිදු එකක් වනු ඇත. එමෙන්ම එමගින් 2050 වර්ෂය වන විට ඇමරිකාවේ ශුද්ධ විමෝචන ප්‍රමාණය ශුන්‍ය බවට පත් කිරීම ද ඔහුගේ දේශගුණ සැලසුම්වල ඇතුළත්ය.

 
විදුලියෙන් ධාවනය වන වාහන හා දුම්රිය යොදාගනිමින් එරට ප්‍රවාහන ක්ෂේත්‍රයේ විශාල පරිවර්තනයක් මේ යටතේ යෝජනා කර තිබෙයි. එසේම තිරසර නිවාස මිලියන 1.5ක් ගොඩනැගීමට ද ඔහු අදහස් කරයි. එමෙන්ම සිය විමෝචන අඩු කිරීමට ක්‍රියා නොකරන රටවලට එරෙහිව ඇමරිකාව විසින් දේශගුණ බද්දක් අය කළ යුතු බව ද බයිඩ්න් යෝජනා කරයි. ඔහු පිරිසිදු බලශක්ති අංශයේ ආයෝජනය කිරීමට අපේක්ෂා කරන මුදල ඩොලර් ට්‍රිලියන 2කි. බැරැක් ඔබාමා විසින් යෝජනා කළ ආකාරයට, පිරිසිදු බලශක්තිය වෙත පිවිසෙන අතරමැදි බලශක්තියක් ලෙස ස්වාභාවික ගෑස් යොදාගැනීම ද මීට ඇතුළත්ය. ෆෙඩරල් රජයට අයත් භූමියේ හා ජල ප්‍රදේශවල තෙල් හා ගෑස් කැනීමට බලපත් නොදෙන බවද හෙතෙම පවසා තිබෙයි.

එසේම ජෝ බයිඩ්න් ජනාධිපති වුවහොත් ඇමරිකාව යළිත් පැරිස් ගිවිසුම හා එක් වන බව ද ඔහුගේ දේශගුණ සැලසුමෙහි එන්නකි. ඒ සඳහා ගත වනු ඇත්තේ මසක පමණ කාලයක් පමණකි. මේ නිසා බයිඩ්න්ගේ සැලසුම් හුදෙක් ඇමරිකාවට පමණක් නොව ලෝකයේම උෂ්ණත්වය පහළ හෙලීමට උපකාරී වනු ඇති බව ඔහුට සහාය දක්වන කණ්ඩායම්වල අදහසයි. මේ සියලු කරුණ අනුව ජෝ බයිඩ්න් ඇමරිකාවේ ජනාධිපති ලෙස පත්වුවහොත් ලෝකයට දේශගුණ වෙනස් වීම පිළිබඳව කටයුතු කිරීමට අවස්ථාවක් ලැබීමට ඉඩ ඇති බව දේශගුණ විද්‍යාඥයින් රැසකගේ අදහස වෙයි. 

කෙසේ වෙතත් බයිඩ්න් ප්‍රකාශ කරන දේ හා ක්‍රියාකාරිත්වය අතර වෙනසක් ඇති බවට ද අදහස් පළ වී ඇත. ව්‍යාපාරිකයන් සමඟ පැවති හමුවක දී කිසිවත් මූලිකව වෙනස් නොවනු ඇතැයි ඔයා පවසා ඇති බව සඳහන්ය. එසේම ඔහුගේ නවලිබරල් අදහස් අනුව ද ව්‍යාපාරික අංශ වෙත යම් නැඹුරුවක් ඇති බව පැහැදිලිය. එමෙන්ම ෆ්‍රැකින් ක්‍රමය මගින් තෙල් ලබාගැනීම ඇමරිකාව හරිත ආර්ථිකයක් වෙත ගමන් කිරීමේදී පැවතිය යුතු බවක් ඔහු පවසා තිබෙයි. එය තරමක් මතභේදාත්මක වන බැවින් සමහර විචාරකයන්ගේ විවේචනයට ලක් විය. එහෙත් බයිඩ්න් එය ජනාධිපතිවරණයේදී තීරණාත්මක විය හැකි ප්‍රාන්තවල ඡන්ද අපේක්ෂාවෙන් කළ එකක් බව සිතිය හැකිය. නමුත් ඔහු අනාගතයේදී කවර පියවරක් ගනු ඇතිද යන්න මෙහිදී මතුවන අපැහැදිලි කරුණකි. 

සමස්යක් ලෙස ගතහොත් ඇමරිකානු ජනතාව ඉදිරියේ මෙවර ඇත්තේ එරටට පමණක් වැදගත් තීරණයක් නොවේ. ඔවුන් මෙවර ජනාධිපතිවරණයේ දී ‌තෝරාගනු ලබන්නේ එරටට පමණක් සුදුසු නායකයා ද, නොඑසේ නම්, එරට ද ඇතුළුව ලෝකයට හා ලෝකයේ අනාගතයට ද සුදුසු නායකයා ද යන්න අපට ඉදිරියේදී බලාගත හැකිය. කෙසේ වෙතත් ඇමරිකාවේ බහුතර ජන මනස තුළ තවමත් පරිසරය මෙන්ම දේශගුණ වෙනස්වීම ද මුල් පෙළේ ප්‍රමුඛතා අතර නැති බව අප අමතක නොකළ යුතුය.